"Ra quán ngồi chút": vì sao quán là phòng khách thứ hai của người Việt

Với người Việt, quán là phòng khách thứ hai: nơi gặp bạn, bàn chuyện làm ăn, hẹn hò, làm quen hàng xóm, nghe tin khu phố, thay cho việc mời về nhà vốn chật chội và nhiều thế hệ ở chung. Câu "ra quán ngồi chút" là một lời mời nhẹ nhàng, không ràng buộc, ai trả cũng được, ngồi lâu hay chóng tuỳ chuyện, và vì thế nó trở thành cách giao tiếp xã hội phổ biến bậc nhất ở Việt Nam.

Bài này giải thích vì sao quán đảm nhận vai trò ấy, những kiểu gặp gỡ nào diễn ra ở quán, quán giữ "nếp phố" ra sao, và điều gì đang thay đổi khi đô thị phát triển và mạng xã hội chen vào. Phần ăn uống cụ thể ở từng kiểu quán như cà phê cóc hay quán nhậu được bàn ở các chuyên mục riêng; ở đây chỉ nói về quán như một không gian xã hội.

Nhà chật, quán rộng: lý do đầu tiên

Nhà ống ở phố Việt Nam thường hẹp mặt tiền, sâu, nhiều tầng, tầng trệt hay dùng làm chỗ để xe hoặc buôn bán. Phòng khách nhỏ, cả nhà ba thế hệ cùng ở, mời bạn về nhà nghĩa là làm phiền cả nhà, phải dọn dẹp, phải chào hỏi ông bà. Ở khu nhà trọ, phòng chỉ vừa một chiếc giường và chỗ nấu ăn, không có chỗ tiếp khách. Căn hộ chung cư rộng hơn nhưng vẫn không phải chỗ để ngồi với một người mới quen.

Quán giải quyết vấn đề ấy rất rẻ. Một cốc trà đá, một ly cà phê là đủ để có chỗ ngồi cả tiếng. Không ai phải làm chủ nhà, không ai phải dọn dẹp, không ai phải mang quà. Cả hai bên ngang hàng, có thể về bất cứ lúc nào. Với những mối quan hệ chưa đủ thân để mời về nhà, hoặc đã thân nhưng không muốn làm phiền gia đình, quán là lựa chọn tự nhiên.

Điều này giải thích vì sao phố Việt có mật độ quán nước, quán cà phê rất cao. Quán không chỉ bán đồ uống mà bán chỗ ngồi, bán thời gian, bán một nơi để có mặt cùng người khác. Giá đồ uống ở quán bình dân phần nào là giá thuê chỗ ngồi, và cả người bán lẫn người mua đều ngầm hiểu điều đó.

Quán như "nơi chốn thứ ba"

Trong cuốn sách The Great Good Place xuất bản năm 1989, nhà xã hội học Ray Oldenburg đặt ra khái niệm "nơi chốn thứ ba" cho những không gian không phải nhà ở, cũng không phải nơi làm việc, nơi người ta gặp nhau thường xuyên, bình đẳng, trò chuyện là hoạt động chính. Ông lấy ví dụ quán cà phê ở Pháp, quán rượu ở Anh, tiệm cắt tóc, hiệu sách. Theo ông, những nơi ấy nuôi dưỡng đời sống cộng đồng và làm cho người ta cảm thấy thuộc về một khu phố.

Quán nước đầu hẻm, quán trà đá vỉa hè, quán phở góc phố ở Việt Nam hội đủ những đặc điểm Oldenburg mô tả: dễ tới, rẻ, có khách quen, không khí nhẹ nhàng, ai cũng có thể bắt chuyện. Điểm khác là quán Việt thường nhỏ hơn, gắn chặt hơn với vỉa hè và đời sống ngoài trời, và chủ quán thường là một nhân vật trung tâm biết chuyện cả khu.

Khái niệm này giúp nhìn quán xá không chỉ như một ngành kinh doanh ăn uống, mà như hạ tầng xã hội của đô thị. Khi một khu phố mất hết quán nhỏ, người dân không chỉ mất chỗ ăn mà mất chỗ gặp nhau. Các nhà quy hoạch và nghiên cứu đô thị ở nhiều nước đã bàn nhiều về điều này; ở Việt Nam, người già trong phố hiểu nó mà không cần lý thuyết.

Những kiểu gặp gỡ diễn ra ở quán

Đi một vòng quanh các quán trong một buổi chiều, bạn sẽ thấy gần như mọi loại quan hệ xã hội đều có chỗ ở quán:

• Bạn bè lâu ngày gặp lại. Quán nhậu, quán cà phê là nơi họp lớp, gặp bạn cũ, ngồi kể chuyện cả buổi.
• Bàn chuyện làm ăn. Gặp đối tác nhỏ, môi giới nhà đất, thợ xây báo giá, người bán hàng gặp khách quen, phần lớn diễn ra ở quán cà phê gần đó.
• Hẹn hò. Những buổi gặp đầu tiên thường ở quán chè, quán cà phê, nơi có người xung quanh, an toàn và dễ kết thúc nếu không hợp.
• Hàng xóm với hàng xóm. Quán nước đầu hẻm buổi sáng là nơi người trong hẻm chào nhau, hỏi thăm, bàn chuyện chung như sửa đường, trộm vặt, ngập nước.
• Người làm nghề tự do chờ việc. Xe ôm, thợ hồ, thợ sửa điện nước hay ngồi một quán quen, người cần thuê biết tìm ở đâu.
• Người lớn tuổi giữ nếp. Các cụ hưu trí ngồi quán buổi sáng đọc báo, đánh cờ, kể chuyện, giữ nhịp sống và quan hệ khi đã thôi đi làm.
• Người một mình. Ngồi quán một mình nhìn phố không bị coi là lạ; quán cho người cô đơn một chỗ có người xung quanh mà không cần nói chuyện.

Quán của người xa quê

Thành phố Việt Nam đông người từ tỉnh khác tới học, làm việc, buôn bán. Với họ, quán còn có thêm một vai trò: nơi gặp đồng hương. Một quán bán món quê, như bún cá của một vùng, mì Quảng, bánh canh, bánh đa cua, thường có khách quen là người cùng quê, nói cùng giọng, ngồi kể chuyện nhà. Chủ quán nhiều khi cũng là người cùng tỉnh, nên quán thành điểm hẹn tự nhiên.

Sinh viên năm nhất lên thành phố hay tìm tới những quán như vậy để đỡ nhớ nhà. Công nhân khu công nghiệp tụ tập ở quán cơm do người cùng quê nấu, nơi biết mình thích ăn mặn hay ăn cay. Tin việc làm, phòng trọ, chuyến xe về quê dịp Tết nhiều khi được truyền qua những quán đồng hương này trước cả các nhóm trên mạng.

Ở chiều ngược lại, người ở quê có con cái đi xa hay nhờ chủ quán đồng hương gửi đồ, nhắn tin. Quán vì thế nối hai đầu của những gia đình chia đôi giữa quê và phố. Đây là một phần ít được nói tới của văn hoá quán xá, nhưng với hàng triệu người lao động xa nhà, nó rất thật.

Chủ quán: người giữ chuyện của cả khu

Ở quán nước đầu hẻm, chủ quán thường là người biết nhiều nhất về khu phố. Ai mới chuyển tới, nhà nào có đám cưới đám giỗ, ai đang tìm người giúp việc, phòng trọ nào còn trống, chủ quán đều nghe được từ khách. Người lạ hỏi đường hay hỏi nhà ai, ghé quán nước hỏi là nhanh nhất.

Vai trò ấy kéo theo sự tin cậy. Nhiều nhà gửi chìa khoá, gửi đồ cho chủ quán quen nhận giúp. Người đi làm gửi xe máy nhờ trông. Có khi chủ quán là người phát hiện nhà ai có chuyện bất thường, gọi giúp khi có người lớn tuổi ngã. Quán nhỏ trở thành một mắt xích trong mạng lưới an toàn tự nhiên của khu phố.

Chủ quán cũng là người hoà giải nhỏ. Chuyện va chạm giữa hàng xóm, chuyện để xe lấn lối đi, chuyện tiếng ồn, nhiều khi được nói ra và giải quyết ở quán trước khi phải lên tổ dân phố. Không phải chủ quán nào cũng vậy, nhưng ở những khu phố có quán lâu năm, vai trò này rất rõ.

Quán giữ nếp phố như thế nào

Nếp phố là những thói quen chung tạo nên tính cách một khu: giờ thức dậy, cách chào nhau, cách ăn mặc ra đường, cách đối xử với người lạ. Quán là nơi những thói quen ấy được thực hành và truyền lại hằng ngày. Người mới chuyển tới học nếp phố nhanh nhất bằng cách ngồi quán vài buổi, nghe người ta nói chuyện, xem người ta cư xử.

Ở nhiều phố cũ, các quán lâu năm giữ những món, những cách bán, những câu chào đã có từ đời trước. Khách quen của quán cũng thường là người đã ở khu đó lâu, họ mang theo ký ức về phố ngày trước và kể cho người trẻ. Mất một quán lâu năm, phố mất một nơi ký ức được kể lại.

Quán cũng góp phần giữ an ninh tự nhiên cho đường phố. Nhà nghiên cứu đô thị Jane Jacobs từng viết về "những con mắt trên đường phố": một con đường có người qua lại, có cửa hàng, có người ngồi nhìn ra thì an toàn hơn một con đường vắng. Quán nước, quán ăn mở từ sáng tới tối chính là những con mắt ấy, dù chẳng ai được giao nhiệm vụ trông chừng.

Gặp ở quán và mời về nhà: khác nhau thế nào

Người Việt chọn quán hay nhà tuỳ mối quan hệ và mục đích. Bảng dưới so sánh để thấy vì sao quán thắng thế trong nhiều tình huống thường ngày:

Mời về nhà vẫn là cử chỉ thân tình cao hơn, nên thường dành cho dịp Tết, giỗ, mừng nhà mới hay bạn rất thân. Quán phục vụ phần còn lại, tức là phần lớn những cuộc gặp trong đời sống hằng ngày.

Điều đang thay đổi

Mạng xã hội và ứng dụng nhắn tin khiến một phần chuyện trò chuyển lên màn hình. Tin khu phố lan qua nhóm chat của chung cư, của tổ dân phố nhanh hơn qua quán nước. Người trẻ hẹn nhau ở quán cà phê kiểu mới có máy lạnh, wifi, nhiều khi mỗi người cúi vào điện thoại của mình. Không gian quán vẫn còn, nhưng cách người ta ở cùng nhau trong quán đã khác.

Đô thị hoá cũng đẩy nhiều quán nước, quán cóc ra khỏi vỉa hè ở trung tâm. Khu đô thị mới với chung cư cao tầng thường thiếu những góc phố nhỏ để quán mọc lên tự nhiên; quán tập trung trong trung tâm thương mại hoặc dãy ki ốt quy hoạch sẵn. Người dân ở đó phải lái xe đi xa mới có quán quen.

Dù vậy, nhu cầu "ra quán ngồi chút" không mất. Nó chuyển chỗ, đổi hình thức, nhưng vẫn là một nhu cầu xã hội cơ bản của người Việt. Những quán nhỏ hiểu điều này, giữ được không khí thân mật và chỗ ngồi thoải mái, vẫn đông khách quen dù xung quanh có bao nhiêu quán mới mọc lên.

Câu hỏi thường gặp

Nơi chốn thứ ba là gì?

Đó là khái niệm của nhà xã hội học Ray Oldenburg trong cuốn The Great Good Place năm 1989, chỉ những không gian ngoài nhà ở và nơi làm việc, nơi người ta gặp nhau thường xuyên và trò chuyện bình đẳng, như quán cà phê, quán rượu, tiệm cắt tóc. Quán xá Việt là ví dụ điển hình.

Vì sao người Việt ít mời bạn về nhà?

Nhà ở thành phố thường chật, nhiều thế hệ ở chung, mời khách về phải chuẩn bị và làm phiền cả nhà. Mời về nhà cũng mang ý nghĩa thân tình cao, thường dành cho dịp đặc biệt. Quán là lựa chọn nhẹ nhàng, rẻ và linh hoạt cho những cuộc gặp thường ngày.

Ngồi quán một mình có bị coi là kỳ lạ không?

Không. Ở quán nước, quán cà phê bình dân, nhiều người ngồi một mình đọc báo, nhìn phố hoặc nghỉ ngơi giữa giờ làm. Chủ quán và khách khác coi đó là chuyện bình thường. Quán cho người một mình một chỗ có người xung quanh mà không cần nói chuyện.

Hẹn gặp lần đầu nên chọn quán nào?

Nên chọn quán đông vừa phải, nơi công cộng, dễ tìm, có chỗ ngồi nói chuyện được và dễ kết thúc nếu không hợp, như quán cà phê hay quán chè. Tránh quán quá ồn hay quá vắng. Với gặp người lạ qua mạng, quán đông người là lựa chọn an toàn hơn.

Chủ quán nước có thật sự biết chuyện cả khu không?

Ở những quán lâu năm đầu hẻm, chủ quán thường nghe được nhiều tin từ khách quen nên biết khá rõ chuyện khu phố như nhà ai mới chuyển tới, phòng nào cho thuê. Mức độ tuỳ từng quán và từng người. Vai trò này rõ nhất ở khu dân cư ổn định, ít ở khu mới.

Mạng xã hội có thay thế được vai trò của quán?

Mạng xã hội thay được phần truyền tin nhanh, nhưng khó thay phần gặp mặt, ngồi cùng nhau và quen biết tình cờ với hàng xóm. Nhiều người dùng nhóm chat để hẹn rồi vẫn ra quán gặp nhau. Hai thứ bổ sung cho nhau nhiều hơn là thay thế.