Vì sao quán Việt ngồi ghế nhựa thấp: chuyện chiếc ghế đẩu trên vỉa hè

Quán Việt hay dùng ghế nhựa thấp vì loại ghế này rẻ, nhẹ, bền, xếp chồng được, dọn ra dọn vào vỉa hè trong vài phút, chiếm ít chỗ trên lối đi hẹp, và hợp với thói quen ngồi thấp khi ăn uống vốn có từ thời ngồi chiếu, ngồi chõng. Ngồi thấp còn giữ khách ở gần nhau, gần mặt đất mát và gần nồi nước dùng, tạo cảm giác thân mật của bữa ăn gia đình.

Với du khách, chiếc ghế nhựa đỏ hay xanh cao chừng một gang tay là hình ảnh nhớ nhất về Việt Nam. Với người Việt, nó bình thường đến mức ít ai hỏi vì sao. Bài này giải thích những lý do thực tế và văn hoá phía sau chiếc ghế, những điểm bất tiện của nó, và cách quán nhỏ nên chọn bàn ghế cho hợp với khách của mình.

Lý do thực tế: rẻ, nhẹ, gọn, chịu được mưa nắng

Lý do đầu tiên là chi phí. Một chiếc ghế nhựa đúc rẻ hơn nhiều so với ghế gỗ hay ghế inox, có thể mua cả chồng ở chợ đồ nhựa. Với quán vốn nhỏ, sắm hai ba chục chiếc ghế không phải gánh nặng, và hỏng chiếc nào thay chiếc đó. Ghế nhựa còn không sợ nước, rửa bằng vòi là sạch, phơi ngoài mưa nắng cũng không mục như gỗ.

Lý do thứ hai là sự gọn gàng. Phần lớn quán bình dân không có chỗ để bàn ghế khi đóng cửa. Ghế nhựa thấp xếp chồng mười, hai mươi chiếc thành một cột nhỏ, đặt vào góc nhà hay sau quầy. Quán sáng bán xong dọn vào để mặt bằng chuyển cho quán chiều, quán chiều dọn vào để chủ nhà dùng làm chỗ để xe. Không loại ghế nào làm việc này tốt bằng ghế nhựa đẩu.

Lý do thứ ba là trọng lượng. Ghế nhẹ đến mức một người bưng được cả chồng. Khi trời đổ mưa bất chợt, chủ quán và khách có thể dời bàn ghế vào trong mái hiên trong một phút. Khi lực lượng quản lý đô thị đi kiểm tra vỉa hè, quán dọn nhanh. Sự linh hoạt này là điều kiện sống còn của quán vỉa hè.

Vì sao lại thấp: vỉa hè hẹp và bàn ăn của người ngồi

Vỉa hè ở nhiều phố Việt Nam hẹp, lại phải chia chỗ cho xe máy để, cột điện, gốc cây, người đi bộ. Ghế thấp và bàn thấp chiếm ít không gian thị giác hơn, không che mặt tiền nhà bên cạnh, không chắn tầm nhìn của người đi đường. Một dãy bàn thấp ven tường trông gọn hơn nhiều so với cùng số bàn cao.

Bàn thấp cũng rẻ và vững hơn. Một chiếc bàn nhỏ chân ngắn ít bị lung lay trên mặt vỉa hè gồ ghề. Khách ngồi thấp thì tô, bát đặt gần, dễ cúi xuống húp nước dùng nóng, một tư thế rất tự nhiên với món nước như phở, bún, hủ tiếu. Thử ăn bát bún riêu nóng ở bàn cao kiểu Âu sẽ thấy không tiện bằng.

Ở những quán có bếp đặt ngay trên vỉa hè, chủ quán thường ngồi trên ghế thấp cạnh nồi nước dùng hay bếp nướng để làm cả buổi. Khách ngồi cùng độ cao với người nấu, nhìn thấy món, trò chuyện được với người bán. Khoảng cách giữa bếp và bàn ăn gần như không còn, và đó là một phần sức hút của quán vỉa hè.

Lý do văn hoá: thói quen ngồi thấp của người Việt

Trước khi có bàn ghế cao, người Việt ăn cơm trên chiếu, trên phản, trên chõng tre. Mâm cơm đặt giữa, cả nhà ngồi xếp bằng quanh mâm. Ở nông thôn ngày nay, nhiều nhà vẫn ăn kiểu ấy. Người lao động quen ngồi xổm khi nghỉ tay, uống nước, hút thuốc lào. Ngồi thấp vì thế không phải điều khó chịu với nhiều thế hệ người Việt, mà là tư thế quen.

Quán nước đầu làng xưa thường có chõng tre, ghế đẩu tre hay ghế gỗ thấp. Hàng quà ở chợ thì khách ngồi trên ghế con hoặc ngồi xổm quanh mẹt. Ghế nhựa thấp chỉ là vật liệu mới thay cho ghế tre, ghế gỗ cũ, giữ nguyên chiều cao quen thuộc. Nói cách khác, nhựa là phần mới, còn độ thấp là phần cũ.

Ngồi thấp cũng kéo mọi người gần nhau. Hai người ngồi ghế đẩu quanh một chiếc bàn nhỏ có khoảng cách gần như khi ngồi chung mâm. Không khí trở nên thân mật, ít nghi thức. Đó là lý do quán nhậu bình dân, quán trà đá, quán chè hay giữ ghế thấp dù có điều kiện thay ghế cao: khách tới để gần nhau, không phải để ngồi thẳng lưng.

So sánh ba kiểu ghế quán hay gặp

Không phải quán nào cũng hợp ghế nhựa thấp. Bảng dưới so sánh ba lựa chọn phổ biến của quán nhỏ để bạn thấy mỗi loại hợp với kiểu quán nào:

Nhiều quán dùng cả hai: vài bàn thấp ngoài vỉa hè cho khách thích không khí phố, bàn cao trong nhà cho khách lớn tuổi hay khách đi gia đình. Cách bố trí này giữ được chất quán mà không bỏ rơi người khó ngồi thấp.

Một ngày của chồng ghế nhựa ở một quán nhỏ

Để thấy chiếc ghế nhựa làm việc thế nào, hãy theo một mặt bằng điển hình ở phố. Năm giờ sáng, quán bún dọn ra mười cái bàn thấp và bốn chục cái ghế, kê sát tường và tràn ra mép vỉa hè. Đến chín giờ, khách thưa, quán rửa ghế bằng vòi nước, xếp chồng lại, bê vào nhà. Mặt tiền trở lại làm chỗ để xe của gia đình chủ nhà.

Ba giờ chiều, một quán chè hay quán bánh tráng trộn thuê lại chính mặt tiền ấy, mang ghế của mình ra, cũng là ghế nhựa thấp nhưng màu khác. Tối đến, có khi một góc nhậu nhỏ thay chỗ, bày thêm ghế, bếp than. Nửa đêm, mọi thứ lại vào nhà. Một mảnh vỉa hè vài mét vuông nuôi được hai, ba quán, và điều làm việc đó khả thi chính là bàn ghế gọn, nhẹ, rẻ.

Người ngoài nhìn vào thấy phố lúc nào cũng có quán, nhưng thật ra quán thay nhau theo giờ. Nếu ghế là loại nặng, cồng kềnh, không thể dọn ra dọn vào nhiều lần như thế mỗi ngày. Chiếc ghế nhựa thấp vì vậy không chỉ là đồ để ngồi, nó là một phần của cách người Việt chia nhau dùng không gian đô thị chật hẹp.

Ghế và bàn nói gì về độ sạch của quán

Người ăn quán lâu năm hay nhìn bàn ghế để đoán quán có kỹ không. Ghế nhựa rất dễ giữ sạch nếu quán chịu rửa, nên một chồng ghế bám dầu mỡ, dính vết nước canh khô là dấu hiệu quán làm vội. Mặt bàn inox được lau sau mỗi lượt khách, không để giấy ăn và xương của khách trước, nói lên nhiều điều về cách quán làm việc ở trong bếp.

Ngược lại, bàn ghế cũ không có nghĩa là quán bẩn. Nhiều quán ngon lâu năm dùng ghế đã bạc màu nhưng sạch sẽ, khô ráo. Điều cần nhìn là sự chăm chút chứ không phải độ mới. Chân bàn có bị ngập trong nước thải không, gầm bàn có rác cũ không, khăn lau bàn có được giặt hay chỉ là một miếng giẻ đen dùng cả ngày.

Với chủ quán, giữ bàn ghế sạch là cách rẻ nhất để khách tin. Rửa ghế cuối mỗi ca, có khăn lau riêng cho mặt bàn, thùng rác nhỏ dưới mỗi bàn hoặc gần đó, là những việc không tốn bao nhiêu mà khách nhận ra ngay. Chuyện chọn quán sạch từ góc người ăn được bàn kỹ hơn ở chuyên mục chọn quán ngon mà sạch.

Những bất tiện của ghế thấp, nói cho công bằng

Khó với người lớn tuổi và người đau khớp. Ngồi xuống đứng lên từ độ cao chừng một gang tay khiến đầu gối và lưng chịu lực lớn. Nhiều người cao tuổi phải tì tay vào bàn, mà bàn thấp lại dễ chao. Quán có khách lớn tuổi nên để sẵn vài ghế cao.

Ghế cũ có thể gãy. Nhựa để lâu dưới nắng sẽ giòn, chân ghế nứt mà nhìn không ra. Chuyện ghế gãy khiến khách ngã không hiếm. Chủ quán nên kiểm định kỳ, thấy ghế bạc màu, có vết rạn là thay, đừng tiếc.

Người cao lớn ngồi không thoải mái. Khách nước ngoài cao lớn thường ngồi gập chân, khó chịu sau mười phút. Đó là lý do một số quán đông khách du lịch thêm ghế cao hơn mà vẫn giữ bàn thấp.

Gần mặt đường, gần bụi và khói xe. Ngồi thấp sát lề đường nghĩa là ngang tầm ống xả xe máy. Quán vỉa hè ở đường lớn nên đặt bàn sát tường, chừa lối đi phía ngoài, và tránh bày thức ăn chín ở mép đường.

Vướng lối đi bộ. Ghế thấp dễ bị bày tràn khi quán đông, lấn hết vỉa hè, buộc người đi bộ xuống lòng đường. Đây là điều quán nên tự giới hạn, vừa vì người đi đường, vừa để tránh rắc rối với quy định của địa phương.

Chiếc ghế trong mắt du khách và trong đời sống mới

Du khách thường chụp ảnh mình ngồi ghế nhựa thấp bên bát phở như một trải nghiệm phải có ở Việt Nam. Trên mạng có cả những cuộc bàn vui về việc người cao lớn ngồi xổm trên ghế đẩu ra sao. Chiếc ghế trở thành biểu tượng của sự giản dị, gần gũi, của bữa ăn ngon không cần nghi thức. Một số quán, kể cả quán đã lên đời, cố tình giữ vài bộ ghế thấp để khách tìm lại không khí cũ.

Ở chiều ngược lại, quy định về sử dụng vỉa hè ở các thành phố lớn được siết hoặc nới theo từng giai đoạn, và mỗi địa phương có cách làm riêng: có nơi kẻ vạch phần được bày bán, có nơi cho thuê vỉa hè có thu phí, có nơi cấm ở một số tuyến. Quán muốn bày ghế ra vỉa hè nên hỏi UBND cấp xã hoặc phường nơi đặt quán về quy định hiện hành, đừng dựa vào việc quán bên cạnh đang làm.

Dù quy định đổi thế nào, chiếc ghế nhựa thấp có lẽ còn ở lại lâu, vì những lý do thực tế đã nói không hề mất đi: quán nhỏ vẫn cần đồ rẻ, gọn, nhẹ, và người Việt vẫn thích ngồi gần nhau quanh một bàn ăn thấp. Điều có thể thay đổi là quán sẽ biết chọn ghế tốt hơn, thay ghế cũ đúng lúc, và chừa chỗ cho người đi bộ.

Câu hỏi thường gặp

Ghế nhựa thấp ở quán thường cao bao nhiêu?

Ghế đẩu nhựa ở quán bình dân phổ biến loại thấp, ngồi xuống đầu gối cao hơn hông khá nhiều. Chiều cao cụ thể khác nhau theo nhà sản xuất và theo quán; quán nước, quán ốc thường dùng loại thấp nhất, quán cơm hay dùng loại cao hơn một chút cho khách ngồi lâu.

Ngồi ghế thấp lâu có hại không?

Với người khoẻ, ngồi một bữa ăn không gây hại. Người có bệnh khớp gối, đau lưng hay lớn tuổi có thể thấy mỏi và khó đứng dậy. Nên đổi tư thế, đứng dậy đi lại nếu ngồi lâu, và chọn quán có ghế cao hơn khi đi cùng người lớn tuổi.

Vì sao quán nhậu bình dân không đổi sang bàn ghế cao?

Bàn ghế thấp rẻ hơn, xếp gọn hơn, cho phép bày nhiều bàn trên mặt bằng nhỏ và dọn nhanh. Khách quán nhậu cũng quen ngồi thấp, gần nhau, dễ cụng ly và nói chuyện. Đổi sang bàn cao tốn tiền mà chưa chắc khách thích hơn.

Mở quán nhỏ nên chọn ghế nhựa loại nào?

Nên chọn ghế nhựa nguyên sinh dày, chân có gân, không có mùi nhựa tái chế nồng, màu đồng bộ. Mua dư vài chiếc để thay khi hỏng. Kiểm định kỳ, thấy ghế bạc màu, giòn hoặc có vết rạn ở chân thì loại bỏ ngay để tránh khách ngã.

Bày ghế ra vỉa hè có cần xin phép không?

Mỗi địa phương có quy định riêng về sử dụng tạm thời một phần vỉa hè, và quy định thay đổi theo thời kỳ. Trước khi bày bàn ghế, chủ quán nên hỏi UBND cấp xã hoặc phường nơi đặt quán về phần được phép, giờ được phép và thủ tục nếu có.

Ghế nhựa có phải nét riêng chỉ Việt Nam mới có?

Ghế nhựa đúc được dùng ở quán bình dân nhiều nước châu Á. Điều khiến Việt Nam nổi bật là độ phổ biến dày đặc của loại ghế rất thấp ở quán vỉa hè, gắn với thói quen ngồi thấp từ thời ngồi chiếu, chõng tre, nên nó thành hình ảnh nhận diện của quán Việt.