Cà phê bệt là kiểu uống cà phê không cần ghế: khách mua ly cà phê, trà hay nước ngọt từ một xe đẩy hoặc người bán rong gần đó, rồi ngồi thẳng xuống vỉa hè, bậc thềm, mép bồn hoa hay bãi cỏ công viên, thường lót một tờ giấy hoặc túi nilon cho đỡ bẩn quần. Đây là nét sinh hoạt đô thị gắn nhiều nhất với Sài Gòn, đặc biệt với người trẻ, sinh viên và những nhóm bạn tụ tập buổi tối.
Cà phê bệt khác cà phê cóc ở chỗ nó còn tối giản hơn: không có quán theo nghĩa thường, không có ghế, người bán có khi chỉ là một chiếc xe máy chở thùng đá và vài can nước. Bài này giải thích vì sao lối ngồi ấy hình thành, những không gian từng nổi tiếng với cà phê bệt, ai đến đó và đến để làm gì, chuyện bán hàng ra sao, và những điều nên giữ ý để việc ngồi bệt không làm phiền người khác hay khiến nơi công cộng xuống cấp.
Cà phê bệt hình thành từ đâu
Không có mốc thời gian chính xác cho sự ra đời của cà phê bệt, nhưng có thể thấy những điều kiện khiến nó xuất hiện. Sài Gòn có khí hậu ấm quanh năm, buổi tối mát hơn ban ngày, nên ra ngoài ngồi hóng gió là nhu cầu tự nhiên. Thành phố có nhiều công viên, quảng trường, vỉa hè rộng ở khu trung tâm, trong khi quán cà phê có chỗ ngồi lại tính tiền cao hơn với người trẻ chưa có thu nhập ổn định. Khoảng giữa hai thứ ấy, ngồi bệt với một ly cà phê ly nhựa là lựa chọn vừa túi tiền vừa thoáng.
Một yếu tố khác là thói quen tụ tập theo nhóm đông. Sinh viên, nhóm bạn cùng sở thích, câu lạc bộ trượt ván, nhảy, chơi đàn thường cần một khoảng rộng, không bị giới hạn bởi số ghế của một quán. Ngồi bệt cho phép một nhóm mười, hai mươi người quây thành vòng tròn mà không phải hỏi ai. Khi một chỗ ngồi trở nên quen thuộc với nhiều nhóm, người bán hàng rong tìm đến, và cái tên "cà phê bệt" ra đời từ chính cách gọi của người ngồi.
Cà phê bệt cũng phản ánh tính cách thoải mái của đô thị phía Nam: không câu nệ chỗ ngồi sang hay hèn, miễn là có chỗ trò chuyện. Người lớn tuổi có khi lắc đầu với kiểu ngồi đó, nhưng với nhiều người từng là sinh viên ở Sài Gòn, những buổi tối ngồi bệt là một phần ký ức tuổi trẻ.
Những không gian từng gắn với cà phê bệt
Nơi được nhắc nhiều nhất khi nói tới cà phê bệt là khu vực quanh Nhà thờ Đức Bà và Bưu điện Thành phố, cùng các con đường, thảm cỏ gần đó ở trung tâm cũ của Sài Gòn. Không gian rộng, nhiều cây, có công trình kiến trúc làm nền, buổi tối thoáng mát đã khiến khu này trở thành điểm hẹn của người trẻ trong nhiều năm. Hình ảnh hàng trăm người ngồi bệt trên vỉa hè, tay cầm ly cà phê nhựa, từng xuất hiện dày đặc trên báo chí và mạng xã hội.
Ngoài trung tâm, cà phê bệt còn xuất hiện ở công viên lớn, bờ kè ven kênh, quảng trường, khu vực quanh các trường đại học, ký túc xá. Ở mỗi nơi, nhịp ngồi khác nhau: gần trường thì đông vào buổi chiều tan học, ở trung tâm thì đông vào buổi tối và cuối tuần, ven kênh có khi đông vào sáng sớm với người đi tập thể dục.
Những không gian này thay đổi theo thời gian do công trình trùng tu, chỉnh trang đô thị hay các đợt sắp xếp lại vỉa hè. Có chỗ từng rất đông nay vắng hẳn, có chỗ mới trở thành điểm hẹn. Vì vậy bài không đưa ra danh sách địa điểm cố định; người muốn trải nghiệm cà phê bệt nên hỏi bạn bè đang sống ở thành phố hoặc để ý chỗ nào buổi tối có đông nhóm người trẻ ngồi quây quần.
Ai ngồi cà phê bệt và họ đến để làm gì
Sinh viên, học sinh. Nhóm đông nhất. Họ cần chỗ gặp nhau sau giờ học, bàn bài tập nhóm, tán chuyện, mà chi phí thấp. Ngồi bệt giúp cả nhóm ở cạnh nhau lâu mà không lo phải gọi thêm món.
Người mới đi làm. Sau giờ tan sở, những người trẻ thuê trọ chật chội thường muốn ra ngoài hít thở. Một ly cà phê và một chỗ ngồi giữa phố là cách thư giãn không tốn kém.
Nhóm sở thích. Người chơi đàn, nhóm trượt ván, nhóm nhảy, người chụp ảnh đường phố hay chọn không gian rộng ngồi bệt để tập, trình diễn nhỏ hoặc chỉ ngồi chung với người cùng đam mê.
Các cặp đôi. Ngồi bệt ở một góc thoáng, ngắm đèn đường, không bị nhân viên quán hối thúc, là một kiểu hẹn hò quen thuộc của tuổi đôi mươi ở Sài Gòn.
Khách du lịch. Người từ nơi khác tới, kể cả khách nước ngoài, có khi ngồi xuống cùng để trải nghiệm một nếp sinh hoạt địa phương, thường được người trẻ xung quanh bắt chuyện rất tự nhiên.
Người lao động nghỉ chân. Ban ngày, người chạy giao hàng, người bán vé số cũng có khi ngồi bệt dưới bóng cây, mua ly trà đá rồi nghỉ vài phút trước khi đi tiếp.
Người bán hàng trong thế giới cà phê bệt
Phía sau mỗi khu cà phê bệt là những người bán hàng rong. Mô hình phổ biến là một chiếc xe máy hoặc xe đạp chở thùng xốp đựng đá, can cà phê pha sẵn, sữa đặc, vài loại nước ngọt, chồng ly nhựa và ống hút. Người bán đứng một chỗ hoặc đi vòng quanh hỏi khách. Có người bán thêm hạt hướng dương, khô mực nướng, bánh tráng trộn để khách nhâm nhi. Cà phê ở đây thường được pha sẵn thành cốt từ nhà, mang đi trong bình kín, khi bán chỉ việc rót ra ly và thêm đá.
Cuộc sống của người bán cà phê bệt không dễ. Họ làm theo giờ của khách, nghĩa là thường bán từ chiều tối tới khuya, phụ thuộc thời tiết: một trận mưa lớn có thể làm cả buổi trắng tay. Họ cũng chịu tác động trực tiếp mỗi khi khu vực được chỉnh trang hay quy định về buôn bán trên vỉa hè được siết lại. Nhiều người bán quen mặt với khách tới mức nhớ ai uống gì, có nhóm sinh viên chơi thân với người bán suốt mấy năm học.
Với người mua, nên nhớ rằng người bán rong không có chỗ rửa ly đàng hoàng, nên ly nhựa dùng một lần là phổ biến. Điều đó dẫn tới chuyện rác, phần tiếp theo sẽ nói kỹ. Nếu có thể, mang theo bình nước hoặc ly cá nhân và hỏi người bán rót vào là cách vừa giảm rác vừa yên tâm hơn về vệ sinh.
Những điều nên giữ ý khi ngồi cà phê bệt
Ngồi bệt là dùng chung không gian công cộng với nhiều người khác. Vài nguyên tắc dưới đây giúp nếp sinh hoạt này được chấp nhận lâu dài thay vì bị cấm đoán:
- Mang rác theo khi về, kể cả ly nhựa, ống hút, vỏ hạt hướng dương, giấy lót ngồi. Một khu cà phê bệt bị chỉ trích nhiều nhất chính vì cảnh rác ngập sau mỗi tối.
- Không ngồi chắn lối đi bộ, lối lên xuống của người khuyết tật, cổng nhà dân hay cửa ra vào của cơ quan, công trình.
- Không giẫm lên thảm cỏ, bồn hoa ở nơi có biển cấm hoặc rào chắn; công viên có quy định riêng về khu vực được ngồi.
- Giữ âm lượng vừa phải khi đàn hát, nhất là sau giờ khuya và ở gần khu dân cư. Người ngồi bệt vui một tối, người sống quanh đó phải nghe mọi tối.
- Không hút thuốc giữa nhóm đông, nhất là khi có trẻ nhỏ hay người không hút ngồi gần.
- Giữ tư trang cẩn thận, không để điện thoại, ví trên mặt đất bên cạnh; nơi đông người luôn có rủi ro mất đồ.
- Tôn trọng các đợt sắp xếp, nhắc nhở của lực lượng quản lý đô thị; chuyển sang chỗ khác khi được yêu cầu thay vì cự cãi.
Những điều trên nghe đơn giản, nhưng chính việc vài nhóm không giữ ý đã khiến nhiều khu cà phê bệt bị dẹp. Cách ngồi bệt tử tế nhất là rời đi mà chỗ mình ngồi sạch như khi tới.
Cà phê bệt còn chỗ đứng trong đô thị hiện nay không
Cà phê bệt luôn nằm ở thế giằng co. Một bên là nhu cầu có thật về không gian công cộng miễn phí, nơi người trẻ và người có thu nhập thấp được ngồi, được gặp nhau. Một bên là yêu cầu giữ trật tự, vệ sinh, mỹ quan đô thị và quyền đi lại trên vỉa hè. Khi rác thải, tiếng ồn hay tình trạng lấn chiếm vượt quá sức chịu đựng của khu vực, chính quyền sẽ can thiệp, và khu cà phê bệt ấy thu hẹp.
Xu hướng chung ở nhiều đô thị là thiết kế không gian công cộng có chủ đích hơn: phố đi bộ, quảng trường có ghế ngồi, công viên có khu vực sinh hoạt cộng đồng. Ở những nơi như vậy, nhu cầu ngồi chơi ngoài trời được đáp ứng theo cách trật tự hơn, và ngồi bệt dần nhường chỗ cho ngồi ghế đá, bậc thềm được thiết kế để ngồi. Đó không hẳn là cái kết của cà phê bệt mà là sự chuyển hoá của nó.
Điều còn lại sau tất cả là tinh thần của cà phê bệt: một ly đồ uống rẻ, một chỗ ngồi thoáng giữa phố, và cảm giác được là một phần của thành phố mà không cần trả nhiều tiền. Chừng nào đô thị còn có người trẻ cần chỗ gặp nhau, tinh thần ấy sẽ còn tìm được hình thức mới.
Một buổi tối ở khu cà phê bệt diễn ra thế nào
Khoảng sáu bảy giờ tối, khi nắng đã tắt và đèn đường bật lên, những người bán hàng rong đầu tiên dựng xe ở mép vỉa hè, xếp thùng đá, chồng ly nhựa. Nhóm khách đến sớm thường là sinh viên vừa tan học, ngồi chiếm một khoảng rộng rồi gọi điện cho bạn tới sau. Từ tám tới mười giờ là lúc đông nhất: các nhóm ngồi sát nhau, tiếng nói chuyện, tiếng đàn guitar, tiếng rao của người bán hạt hướng dương lẫn vào tiếng xe máy chạy ngang.
Người ngồi lâu sẽ thấy khu cà phê bệt có trật tự ngầm của nó. Nhóm chơi đàn thường chọn góc xa khu dân cư, nhóm đông người ngồi ở khoảng rộng, các cặp đôi tìm chỗ khuất ánh đèn hơn. Người bán quen mặt biết nhóm nào hay gọi thêm, nhóm nào ngồi lâu chỉ một ly. Khi có một cơn mưa bất chợt, cả khu đứng dậy gần như cùng lúc, chạy tìm mái hiên, người bán vội phủ bạt lên thùng đá.
Sau mười giờ, đám đông thưa dần. Những nhóm cuối cùng ở lại tới gần khuya, và nếu khu đó được giữ gìn tốt, người ta sẽ thấy vài người tự gom ly, giấy lót vào túi trước khi về. Đó là lúc rõ nhất một khu cà phê bệt có được người ngồi trân trọng hay không.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê bệt khác cà phê cóc thế nào?
Cà phê cóc vẫn có quán, dù nhỏ: có ghế thấp, có người trông quán ở một chỗ cố định. Cà phê bệt không có ghế, khách ngồi thẳng xuống vỉa hè, bậc thềm hay bãi cỏ, mua đồ uống từ xe đẩy hay người bán rong. Cà phê bệt cũng thường đông vào buổi tối, còn cà phê cóc đông nhất buổi sáng.
Ngồi cà phê bệt có bị phạt không?
Bản thân việc ngồi ở không gian công cộng thường không bị cấm, nhưng mỗi công viên, quảng trường có nội quy riêng, và việc buôn bán trên vỉa hè chịu quy định của chính quyền địa phương. Khi có biển cấm hoặc lực lượng quản lý nhắc nhở, nên tuân theo. Quy định cụ thể nên tra ở ủy ban nhân dân cấp xã, phường nơi đó.
Đi cà phê bệt nên mang theo gì?
Một tờ giấy hoặc tấm lót nhỏ để ngồi, túi đựng rác mang về, bình nước cá nhân nếu muốn hạn chế ly nhựa, và một túi nhỏ đeo trước người để giữ điện thoại, ví. Buổi tối gần công viên có thể có muỗi, nên mặc quần dài hoặc mang thuốc chống muỗi.
Đồ uống ở cà phê bệt có an toàn không?
Mức độ an toàn tuỳ người bán. Nên chọn người bán dùng bình có nắp kín, đá lấy từ thùng sạch có nắp, ly dùng một lần còn nguyên. Nếu thấy đá để lộ thiên hay ly được tráng lại bằng xô nước đục thì nên đổi người bán. Người có bệnh dạ dày nên cẩn trọng với đồ uống lạnh mua ngoài đường.
Có thể ngồi cà phê bệt một mình không?
Hoàn toàn được. Nhiều người ngồi một mình để ngắm phố, đọc sách hay nghe nhạc. Chọn chỗ có ánh đèn, có người qua lại và không quá vắng, nhất là khi ngồi muộn. Người trẻ ngồi gần thường thân thiện, đôi khi bắt chuyện, nhận lời hay không là tuỳ bạn.
Vì sao một số khu cà phê bệt bị dẹp?
Lý do thường gặp là rác thải để lại sau mỗi buổi tối, tiếng ồn ảnh hưởng dân cư xung quanh, tình trạng lấn chiếm lối đi và buôn bán không đúng quy định. Khi khu vực được trùng tu hay chỉnh trang, không gian ngồi cũng có thể bị thu hẹp. Giữ vệ sinh và trật tự là cách tốt nhất để nơi ngồi bệt được tồn tại lâu.