Về nguyên tắc, vỉa hè là một bộ phận của đường bộ, dành cho người đi bộ; việc bày bàn ghế, bán hàng trên vỉa hè chỉ được làm khi thuộc trường hợp được phép sử dụng tạm thời và theo đúng quy định của địa phương nơi đó. Không có một câu trả lời "được" hay "không" chung cho cả nước: có tuyến phố cấm hẳn, có tuyến cho phép bày một phần theo khung giờ, có nơi thu phí sử dụng, có nơi chỉ yêu cầu chừa lối đi tối thiểu. Người muốn bán hàng trước nhà hoặc trên lề phố cần hỏi UBND cấp xã, phường nơi mình bày.
Bài này không thay cho văn bản pháp luật. Mục đích là giải thích nguyên lý chung để bạn hiểu vì sao có quy định, các yếu tố thường được xét, và nên hỏi những câu gì cho đúng chỗ. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các tỉnh thành, nên luôn kiểm văn bản hiện hành trước khi làm.
Vỉa hè thuộc về ai
Nhiều người bán hàng nghĩ phần vỉa hè trước nhà là "của nhà mình". Thực tế, vỉa hè là một phần của đường bộ do Nhà nước quản lý, phục vụ người đi bộ và bố trí hạ tầng như cây xanh, cột điện, cống thoát nước. Chủ nhà mặt phố có quyền đi lại, ra vào, và thường được ưu tiên khi địa phương cho phép sử dụng tạm thời phần vỉa hè trước nhà, nhưng không phải chủ sở hữu.
Luật Đường bộ năm 2024, có hiệu lực từ đầu năm 2025, có các quy định về việc sử dụng tạm thời một phần lòng đường, vỉa hè vào mục đích khác ngoài giao thông, và giao cho địa phương quy định chi tiết. Việc xử phạt hành vi bày bán hàng hoá trái phép trên vỉa hè, lòng đường được quy định trong nghị định về xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực giao thông đường bộ. Mức phạt và điều khoản cụ thể nên tra trực tiếp ở văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan chức năng.
Hiểu vỉa hè là không gian công giúp người bán nhìn nhận đúng vị thế của mình: đang dùng nhờ một tài sản chung. Dùng nhờ thì phải theo luật chơi chung, giữ lối đi, giữ vệ sinh, và chấp nhận rằng quy định có thể thay đổi khi thành phố sắp xếp lại.
Những yếu tố thường được xét khi cho sử dụng tạm thời vỉa hè
Bề rộng vỉa hè. Vỉa hè hẹp thường không được bày hàng vì sẽ chiếm hết lối đi. Vỉa hè đủ rộng có thể được cho sử dụng một phần, thường là phần sát lòng đường hoặc sát nhà, phần còn lại phải chừa cho người đi bộ.
Loại tuyến phố. Tuyến phố chính, tuyến có lưu lượng xe lớn, khu vực quanh cơ quan, bệnh viện, trường học hay di tích thường bị hạn chế chặt hơn. Phố nhỏ, khu dân cư có thể được linh hoạt hơn.
Khung giờ. Nhiều nơi chỉ cho bày trong một số giờ, tránh giờ cao điểm đi lại hoặc giờ khuya ảnh hưởng nghỉ ngơi của dân cư.
Mục đích sử dụng. Để xe, bày hàng hoá, kinh doanh ăn uống, tổ chức sự kiện được xét khác nhau. Kinh doanh ăn uống thường gắn thêm yêu cầu về vệ sinh, rác thải, phòng cháy.
Phí hoặc thoả thuận. Một số thành phố lớn đã triển khai thu phí sử dụng tạm thời một phần vỉa hè trên các tuyến được phép. Mức phí và cách đăng ký do địa phương quyết định.
Ý kiến của người dân xung quanh. Khi có phản ánh về tiếng ồn, mùi, lấn lối đi, chính quyền có thể kiểm tra và yêu cầu điều chỉnh, kể cả với nơi đã được phép.
Ba trường hợp thường gặp và cách tiếp cận
Tình huống của người bán mỗi người một khác. Bảng dưới khái quát ba trường hợp phổ biến và hướng hỏi cho từng trường hợp:
| Trường hợp | Câu hỏi chính | Nên hỏi ở đâu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bán hàng trước nhà mình (nhà mặt phố) | Tuyến phố có được sử dụng tạm thời vỉa hè không, phần nào, giờ nào, có phí không | UBND cấp xã, phường; bộ phận quản lý đô thị | Được phép thì vẫn phải chừa lối đi theo quy định |
| Thuê hiên nhà người khác để bán | Ngoài quy định vỉa hè, thoả thuận với chủ nhà về giờ, vệ sinh, điện nước | UBND cấp xã, phường; chủ nhà | Thoả thuận với chủ nhà không thay cho việc được phép dùng vỉa hè |
| Bán rong, xe đẩy di chuyển | Khu vực nào cấm bán rong, có điểm bán được bố trí không | UBND cấp xã, phường; ban quản lý chợ, khu du lịch | Một số khu có điểm bán tập trung cho người bán rong đăng ký |
Câu trả lời có thể khác nhau ngay giữa hai phường liền kề, vì mỗi tuyến phố được xếp loại khác nhau. Đừng dựa vào việc "nhà bên cạnh vẫn bày được" để suy ra mình cũng được.
Các bước hỏi cho đúng trước khi bày hàng
Một trình tự gợi ý giúp người bán tránh bị nhắc nhở, xử phạt hay phải dời đi giữa chừng:
- Xác định đúng địa chỉ hành chính mới. Sau sắp xếp đơn vị hành chính từ 7/2025, cấp huyện không còn, nhiều phường, xã đã được gộp hoặc đổi tên. Biết mình thuộc phường, xã nào để đến đúng nơi.
- Đến bộ phận tiếp nhận của UBND cấp xã, phường hỏi về tuyến phố. Câu hỏi cụ thể: đoạn vỉa hè trước số nhà này có thuộc tuyến được sử dụng tạm thời không, được phần nào, khung giờ nào, thủ tục và phí ra sao.
- Hỏi về giấy tờ kinh doanh đi kèm. Bán ăn uống thường liên quan đăng ký hộ kinh doanh hoặc các quy định cho kinh doanh nhỏ lẻ, cùng yêu cầu về an toàn thực phẩm. Chuyên mục an toàn thực phẩm và giấy tờ của trang có bài riêng.
- Ghi lại câu trả lời. Nếu được hướng dẫn làm hồ sơ, giữ bản sao giấy tờ đã nộp và giấy hẹn. Nếu được trả lời miệng, ghi lại tên bộ phận và ngày hỏi.
- Đo và đánh dấu phần được bày. Khi đã được phép, bày đúng phạm vi, chừa đủ lối đi; nhiều nơi có vạch sơn phân định.
- Theo dõi thay đổi. Quy định có thể điều chỉnh khi thành phố chỉnh trang, mở rộng đường hay tổ chức sự kiện. Giữ liên lạc với tổ dân phố để biết sớm.
Trình tự này mất thời gian, nhưng ít tốn kém hơn nhiều so với việc đầu tư bàn ghế, bếp núc rồi phải dời đi sau vài tuần.
Những hiểu lầm thường gặp về chuyện bán trên vỉa hè
"Vỉa hè trước nhà là của nhà mình." Không đúng. Chủ nhà được ra vào, được ưu tiên khi địa phương cho dùng tạm thời, nhưng vỉa hè vẫn là một phần của đường bộ. Việc dùng phải theo quy định chung chứ không theo ý chủ nhà.
"Đã đóng phí cho ai đó là được bày." Khoản tiền trả cho chủ nhà, cho người trông xe hay cho một cá nhân tự xưng quản lý không phải phí sử dụng vỉa hè theo quy định. Phí hợp lệ, nếu có, phải theo văn bản của địa phương và có chứng từ rõ ràng.
"Bán ít, bán tạm thì không sao." Quy mô nhỏ không làm việc bày hàng trái phép thành hợp lệ. Có thể được linh hoạt nhắc nhở trước, nhưng không nên coi đó là quyền.
"Phường bên cho thì phường mình cũng cho." Mỗi tuyến phố, mỗi phường có thể được xếp loại khác nhau. Câu trả lời đúng chỉ có ở nơi quản lý chính đoạn vỉa hè bạn định bày.
Vì sao quy định vỉa hè hay thay đổi
Người bán vỉa hè hay than rằng quy định "lúc chặt lúc lỏng". Điều này có phần đúng, vì quản lý vỉa hè là bài toán cân bằng giữa nhiều lợi ích khác nhau. Người đi bộ cần lối đi an toàn; người bán cần sinh kế; cư dân cần yên tĩnh và vệ sinh; thành phố muốn giữ cảnh quan và cả nét văn hoá vỉa hè vốn là thứ thu hút khách du lịch.
Trong những đợt ra quân lập lại trật tự đô thị, việc xử lý lấn chiếm thường mạnh tay hơn; sau đó, nhiều địa phương chuyển sang hướng sắp xếp, phân định rõ phần được dùng và thu phí. Hướng đi này được xem là cách để vừa giữ vỉa hè cho người đi bộ, vừa không xoá bỏ hẳn sinh kế của người bán.
Với người bán, cách thích nghi tốt nhất là chủ động: tự giác chừa lối đi, giữ vệ sinh, tránh ồn ào, và hỏi chính quyền khi có thay đổi. Quán biết giữ trật tự thường ít bị phản ánh, và khi cần sắp xếp lại thì cũng dễ được tạo điều kiện hơn.
Những việc người bán nên tự giác dù chưa ai nhắc
Ngoài những điều quy định yêu cầu, có những việc giúp quán vỉa hè sống lâu với phố và với hàng xóm:
- Chừa lối đi đủ rộng cho người đi bộ, xe lăn, xe đẩy trẻ em; không để bàn ghế tràn ra lòng đường.
- Không đổ nước rửa, dầu mỡ xuống cống hay gốc cây; gom vào thùng và đổ đúng nơi quy định.
- Rác bỏ túi buộc kín, để đúng giờ thu gom, không để qua đêm trên vỉa hè.
- Dùng bếp gas, bếp than ở vị trí an toàn, xa vật dễ cháy, có bình chữa cháy nhỏ nếu được.
- Giữ âm lượng loa, tiếng nói cười của khách ở mức vừa phải, nhất là buổi tối.
- Dọn sạch khi hết giờ bán, trả lại vỉa hè như lúc bày ra.
Những việc này không tốn nhiều chi phí, nhưng tạo khác biệt lớn trong cách hàng xóm và chính quyền nhìn nhận quán.
Người ăn cũng có phần trách nhiệm
Quán vỉa hè lấn lối đi một phần là vì khách. Khách dựng xe tràn ra lòng đường, kéo thêm ghế ra ngoài phạm vi quán, ngồi lâu khiến quán phải kê thêm bàn. Khi đi ăn vỉa hè, bạn có thể góp phần giữ trật tự bằng cách gửi xe đúng chỗ, không kéo ghế ra lòng đường, và nhường lối cho người đi bộ.
Khi thấy quán bày quá phạm vi gây nguy hiểm, cách hợp lý là góp ý nhẹ nhàng với người bán, hoặc phản ánh qua kênh tiếp nhận của phường, xã. Những phản ánh cụ thể, đúng sự việc giúp chính quyền xử lý đúng chỗ, tốt hơn là những lời chê bai chung chung trên mạng xã hội.
Vỉa hè là không gian chung của mọi người. Người bán, người ăn, người đi bộ, cư dân đều có quyền và có phần trách nhiệm. Quán vỉa hè chỉ giữ được nét đẹp của nó khi tất cả cùng chơi đúng luật.
Câu hỏi thường gặp
Bày hàng trước cửa nhà mình có bị phạt không?
Có thể bị nhắc nhở hoặc xử phạt nếu tuyến phố đó không thuộc diện được sử dụng tạm thời vỉa hè, hoặc bày quá phạm vi, sai khung giờ cho phép. Cách chắc chắn là hỏi UBND cấp xã, phường về đúng đoạn vỉa hè trước nhà bạn.
Đã thuê hiên của chủ nhà thì có được bán không?
Thoả thuận với chủ nhà chỉ giải quyết chuyện giữa hai bên, không thay cho quy định sử dụng vỉa hè. Nếu phần bạn bày nằm trên vỉa hè, vẫn phải theo quy định của địa phương về phạm vi, giờ giấc và phí nếu có.
Phí sử dụng vỉa hè là bao nhiêu?
Mỗi địa phương quyết định mức phí và tuyến áp dụng riêng, có nơi chưa thu. Bài này không nêu con số vì dễ lỗi thời. Hãy hỏi UBND cấp xã, phường hoặc tra văn bản do HĐND, UBND cấp tỉnh ban hành.
Bán hàng rong có cần đăng ký kinh doanh không?
Pháp luật có quy định riêng cho một số hoạt động thương mại nhỏ của cá nhân như bán rong, bán quà bánh, có thể không bắt buộc đăng ký kinh doanh nhưng vẫn phải tuân thủ trật tự, vệ sinh, an toàn thực phẩm. Nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi UBND cấp xã.
Sau sáp nhập đơn vị hành chính, hỏi ở đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, việc quản lý trật tự đô thị ở cơ sở do UBND cấp xã, phường mới đảm nhận. Xác định đúng phường, xã mới của địa chỉ mình rồi đến bộ phận tiếp nhận ở đó để hỏi.
Thấy quán lấn hết vỉa hè thì phản ánh thế nào?
Có thể góp ý trực tiếp với người bán, hoặc phản ánh qua tổ dân phố, kênh tiếp nhận phản ánh của UBND cấp xã, phường hay đường dây, ứng dụng tiếp nhận của tỉnh, thành phố. Nên nêu rõ địa chỉ, thời gian, hiện trạng.