Trà đá vỉa hè Hà Nội: chiếc ghế nhựa, ấm trà to và chuyện "chém gió" của người phố

Quán trà đá vỉa hè ở Hà Nội là một chiếc tủ gỗ hoặc bàn nhỏ đặt sát tường, vài chiếc ghế nhựa hay ghế gỗ thấp, một ấm trà to pha đặc, thùng đá, cốc thuỷ tinh, và bày bán kèm thuốc lá lẻ, kẹo lạc, hạt hướng dương, bánh quy gói. Khách ghé uống một cốc trà đá giá rẻ, ngồi nghỉ chân, hỏi đường, chờ người, hoặc ngồi rất lâu để bàn đủ thứ chuyện trên trời dưới đất, mà người Hà Nội gọi vui là "chém gió".

Trà đá không phải đặc sản riêng của Hà Nội, nhưng hiếm nơi nào quán trà đá dày đặc và gắn với nếp phố như ở đây. Bài này giải thích vì sao trà đá thành thức uống đường phố của miền Bắc, một quán trà đá có những gì, ai là khách và họ đến để làm gì, chuyện thuốc lào điếu cày ở quán nước, và những điều nên biết khi ngồi trà đá với tư cách người lạ. Các vấn đề vệ sinh đá lạnh nói chung thuộc chủ đề an toàn ăn uống; ở đây tập trung vào quán trà đá như một kiểu quán và một nếp văn hoá.

Vì sao trà đá thành thức uống đường phố của miền Bắc

Người Bắc Bộ uống chè xanh, chè tươi từ lâu đời, coi bát nước chè là thứ mời khách đầu tiên khi có người tới nhà. Ở thành thị, chè khô được pha thành ấm trà đặc, rót ra cốc rồi thêm đá cho mát. Mùa hè Hà Nội nóng ẩm, có những ngày oi bức kéo dài, nên một cốc trà pha loãng với đá vừa giải khát vừa rẻ hơn hẳn nước ngọt đóng chai. Chỉ cần một ấm trà, một thùng đá, người bán đã có thể phục vụ cả trăm cốc trong ngày.

Trà đá còn hợp với nhịp sống của người lao động phố. Một anh xe ôm chờ khách, một người giao hàng nghỉ trưa, một bác bảo vệ tranh thủ giờ giải lao đều cần thứ đồ uống không tốn kém, có chỗ ngồi gần chỗ làm. Quán trà đá mọc lên ở đầu ngõ, cổng bệnh viện, cổng trường, bến xe, công trường xây dựng, nghĩa là ở đúng những nơi người ta phải đợi.

Theo thời gian, quán trà đá trở thành một thiết chế xã hội nhỏ của phố. Ở đó tin tức lan nhanh, người lạ dễ bắt chuyện, và những câu hỏi như nhà ai bán, chỗ nào cho thuê trọ, đường nào đang tắc thường được trả lời nhanh hơn mọi ứng dụng. Nhiều người nói đùa rằng muốn biết chuyện một con phố, cứ ngồi trà đá đầu ngõ một buổi chiều.

Một quán trà đá có những gì

Tủ hàng. Chiếc tủ gỗ nhỏ có mặt kính hoặc ngăn kéo là trung tâm của quán. Trên mặt tủ bày lọ kẹo lạc, kẹo vừng, gói hướng dương, bánh quy, thuốc lá bán lẻ từng điếu; bên trong để tiền, bật lửa, gói chè khô.

Ấm trà. Thường là ấm sứ hoặc ấm nhôm to, ủ trong giỏ hoặc cái ủ bông để giữ nóng, pha đặc từ chè khô. Khi khách gọi, người bán rót một ít trà đặc vào cốc rồi pha thêm nước và đá, độ đậm tuỳ tay.

Thùng đá và cốc. Thùng xốp hoặc phích đá có nắp, cốc thuỷ tinh dày xếp úp trên khay. Quán đông khách có thêm can nhựa đựng trà pha sẵn để rót nhanh.

Ghế. Ghế nhựa thấp hoặc ghế gỗ đóng thô, vài chiếc chồng lên nhau làm bàn. Quán trong ngõ hẹp có khi chỉ ba bốn ghế xếp dọc tường.

Điếu cày. Ở nhiều quán nước miền Bắc vẫn có một chiếc điếu cày bằng tre hoặc ống nhựa và một gói thuốc lào cho khách hút. Đây là nét quen thuộc nhưng cũng là chuyện sức khoẻ cần nói thẳng, sẽ bàn ở phần dưới.

Đồ uống khác. Ngoài trà đá và trà nóng, quán thường có nước ngọt chai, nước tăng lực, có quán bán thêm cà phê pha phin hoặc cà phê gói, trà chanh vào mùa hè.

Ai ngồi trà đá và vì sao họ ngồi lâu

Nhìn vào một quán trà đá vào buổi chiều, có thể thấy gần như đủ các tầng lớp của phố. Người chạy xe ôm ngồi chờ khách ở góc gần đường, mắt vẫn để ý người đi ngang. Vài ông về hưu ngồi sâu trong ngõ, bàn chuyện bóng đá, chuyện giá vàng, chuyện thời tiết. Nhân viên văn phòng ra ngoài hít thở sau giờ trưa. Sinh viên ngồi trà đá sau giờ học vì rẻ hơn mọi quán khác. Thợ sửa xe, thợ điện nước ngồi chờ gọi việc.

Điều đặc biệt là khách trà đá ngồi lâu mà không phải gọi nhiều. Một cốc trà đá, thêm một gói hướng dương, có thể kéo dài cả tiếng. Người bán hiểu điều đó và không thúc giục, vì quán trà đá sống nhờ khách quen quay lại mỗi ngày chứ không nhờ một lần bán nhiều. Cái được của chủ quán là một góc phố lúc nào cũng có người, an toàn hơn và vui hơn.

Chữ "chém gió" ra đời cùng không khí ấy. Ở quán trà đá, người ta nói chuyện thoải mái, phóng đại một chút cũng không sao, ai cũng có ý kiến về mọi thứ. Điều đó có mặt vui, giúp người ta xả bớt căng thẳng, kết nối hàng xóm; cũng có mặt cần tỉnh táo, vì tin đồn lan qua quán trà đá rất nhanh mà không phải lúc nào cũng đúng.

Chuyện thuốc lào, thuốc lá ở quán nước

Không thể nói về quán trà đá miền Bắc mà bỏ qua điếu cày. Hình ảnh người đàn ông rít một hơi thuốc lào sòng sọc rồi ngả người ra sau thở khói đã đi vào thơ ca, tranh ảnh, phim ảnh như một nét đặc trưng. Thuốc lá bán lẻ từng điếu ở quán nước cũng là chuyện phổ biến. Với nhiều người, quán trà đá là nơi hút thuốc thoải mái nhất vì ngoài trời, không ai cấm.

Tuy vậy, về sức khoẻ, mọi dạng thuốc lá, kể cả thuốc lào, đều gây hại cho người hút và người hít khói thụ động. Đây là khuyến cáo nhất quán của các cơ quan y tế. Dùng chung một chiếc điếu cày giữa nhiều người lạ còn có thêm rủi ro lây bệnh qua đường miệng. Những nét văn hoá quen thuộc không làm thay đổi sự thật đó.

Ở góc độ người ngồi quán, nếu bạn không hút thuốc, có thể chọn chỗ ngồi xa nơi có người hút hoặc chọn quán ít khói hơn. Nếu đi cùng trẻ nhỏ hay phụ nữ mang thai, nên tránh ngồi lâu ở quán đông người hút. Với người bán, nhiều quán đã tự bỏ điếu cày dùng chung vì khách quen ngày càng để ý, đó là thay đổi đáng ghi nhận. Quy định về hút thuốc nơi công cộng cũng ngày càng chặt hơn, người bán nên cập nhật theo hướng dẫn của địa phương.

Quán trà đá Hà Nội khác quán trà đá phía Nam thế nào

Trà đá có mặt khắp cả nước nhưng cách bán và cách uống khác nhau đáng kể giữa Hà Nội và các đô thị phía Nam. Bảng dưới tổng hợp những khác biệt thường gặp, không phải quán nào cũng đúng hoàn toàn:

Sự khác biệt về chuyện tính tiền thường làm người từ Nam ra Bắc hoặc ngược lại bối rối. Không có cách nào đúng hơn; chỉ cần hỏi khi không chắc, hoặc để ý người địa phương làm thế nào.

Người bán trà đá: một nghề nhỏ giữa phố

Phía sau mỗi quán trà đá là một người bán, phần đông là phụ nữ trung niên hoặc người lớn tuổi, có khi là người từ các tỉnh lân cận lên Hà Nội kiếm sống. Ngày làm việc của họ bắt đầu từ sáng sớm: mua đá, pha ấm trà đặc đầu tiên, lau ghế, bày tủ. Họ ngồi ở góc phố ấy suốt nhiều giờ, nắng thì kéo ô, mưa thì căng bạt, mùa đông quấn khăn ngồi cạnh ấm nước nóng.

Thu nhập từ mỗi cốc trà đá rất ít, nên người bán sống nhờ số lượng và nhờ bán kèm: kẹo, hạt, thuốc lá, nước ngọt. Một quán trà đá có chỗ đứng tốt ở cổng bệnh viện, bến xe hay gần công trường có thể đủ nuôi một gia đình nhỏ; quán ở ngõ vắng thì chỉ là nguồn thu thêm. Nhiều người bán gắn bó với một góc phố hàng chục năm, biết tên từng khách quen, giữ hộ đồ, nhận hộ thư, trông xe giúp hàng xóm.

Cũng chính họ chịu tác động đầu tiên mỗi khi có thay đổi về quản lý vỉa hè hay chỉnh trang phố. Hiểu điều đó, người ngồi quán có thể ứng xử tử tế hơn: trả tiền sòng phẳng, không mặc cả từng đồng, giữ chỗ ngồi gọn gàng để quán không bị phàn nàn vì cản lối đi.

Ngồi trà đá với tư cách người lạ: vài điều nên biết

Chào và hỏi trước khi ngồi. Quán nhỏ, ghế ít, có khi ghế đang có người vừa đứng dậy đi đâu đó. Hỏi "ghế này có ai ngồi không" là cách lịch sự nhất.

Gọi rõ trà đá hay trà nóng. Muốn trà nhạt hay đậm, ít đá hay nhiều đá thì nói luôn. Người bán quen pha theo tay nên nói trước dễ hơn nhờ pha lại.

Đồ ăn vặt tính riêng. Kẹo lạc, hướng dương, bánh quy bày trên tủ đều tính tiền khi khách lấy. Lấy món gì thì nhớ món đó để khi trả tiền khỏi nhầm.

Tham gia câu chuyện vừa phải. Khách quen có thể bắt chuyện, hỏi bạn ở đâu tới, làm gì. Trả lời thân thiện nhưng không cần kể chuyện riêng tư; nếu không muốn nói chuyện, cầm điện thoại hay nhìn phố là tín hiệu đủ rõ.

Đừng tranh luận gay gắt. Chuyện bóng đá, thời sự ở quán trà đá thường sôi nổi. Góp ý kiến được, nhưng giữ giọng vui vẻ; quán trà đá là nơi giải trí, không phải nơi phân thắng thua.

Giữ gọn khi về. Gom vỏ hạt hướng dương vào một chỗ hoặc vào túi nilon người bán đưa. Nhiều quán đặt sẵn một cái xô nhỏ dưới chân tủ để khách bỏ vỏ.

Câu hỏi thường gặp

Trà đá vỉa hè được pha từ loại trà gì?

Đa số quán dùng chè khô loại bình dân, thường là chè xanh sao khô từ các vùng chè phía Bắc, pha đặc trong ấm rồi pha loãng với nước và đá khi bán. Một số quán dùng chè tươi hoặc trộn thêm hoa nhài. Người bán ít khi nói rõ nguồn chè, nếu muốn biết bạn cứ hỏi trực tiếp.

Vì sao ở Hà Nội trà đá tính tiền còn ở Sài Gòn thường miễn phí?

Ở Hà Nội, trà đá là món chính của một kiểu quán riêng, nên phải bán thì quán mới sống được. Ở Sài Gòn, trà đá chủ yếu là đồ uống đi kèm, quán ăn và quán cà phê rót sẵn như một cách mời khách. Đây là khác biệt về mô hình buôn bán và thói quen, không phải chuyện hào phóng hay không.

Ngồi trà đá cả tiếng có bị chủ quán khó chịu không?

Thường là không, vì quán trà đá vốn là nơi ngồi lâu. Nhưng khi quán đông mà ghế hết, ngồi lâu với một cốc trà có thể làm người bán mất khách mới. Lúc đó gọi thêm một cốc hay gói hướng dương, hoặc nhường ghế khi thấy người khác đứng chờ là cách cư xử được quý.

Quán trà đá có hoạt động quanh năm không?

Có, nhưng nhịp thay đổi theo mùa. Mùa hè là mùa đông khách nhất của trà đá. Mùa đông Hà Nội lạnh, quán chuyển sang bán trà nóng, có nơi thêm ngô nướng, khoai nướng. Nhiều quán vẫn mở mỗi ngày vì khách quen ngồi chủ yếu để gặp nhau chứ không chỉ vì giải khát.

Mở quán trà đá vỉa hè cần giấy tờ gì?

Quán trà đá nhỏ thường thuộc diện buôn bán quy mô hộ gia đình, nhưng việc dùng vỉa hè và điều kiện kinh doanh thực phẩm, đồ uống chịu quy định của chính quyền địa phương. Quy định thay đổi theo nơi và thời điểm, nên hỏi trực tiếp ủy ban nhân dân cấp xã, phường trước khi bày bán.

Trà đá có làm mất ngủ không?

Trà có chứa caffeine nên với người nhạy cảm, uống nhiều trà đặc vào buổi chiều tối có thể khó ngủ. Trà đá vỉa hè thường được pha loãng nên lượng caffeine mỗi cốc không cao, nhưng uống nhiều cốc liên tiếp thì vẫn cộng dồn. Người có vấn đề sức khoẻ nên hỏi ý kiến nhân viên y tế.