Ở quán cơm, quán phở đông khách, phép lịch sự cốt lõi là giúp quán chạy nhanh và không làm phiền người khác: sẵn sàng ngồi chung bàn với người lạ, gọi món rõ ràng một lần, không giữ chỗ khi chưa gọi món, dựng xe gọn, chuẩn bị tiền trước và nhường bàn khi ăn xong. Những điều này không ai viết thành nội quy, nhưng người bán và khách quen đều để ý. Làm đúng, bạn được phục vụ nhanh hơn và được quán nhớ mặt; làm sai, cả hàng người sau phải đợi.
Bài viết gom những phép ứng xử thường gặp ở quán bình dân Việt Nam, từ quán phở sáng ở Hà Nội, quán cơm trưa ở TP.HCM tới quán bún bò ở Huế. Có những điều khác nhau giữa các vùng, như cách gọi người bán hay trả tiền trước hoặc sau; cũng có những điều đúng ở mọi nơi, như tôn trọng hàng chờ và giữ bàn sạch sẽ cho người tới sau.
Ngồi chung bàn với người lạ là chuyện bình thường
Quán bình dân Việt Nam thường nhỏ, bàn ghế kê sát nhau. Giờ cao điểm, người bán sẽ chỉ bạn vào một chỗ trống ở bàn đã có người. Ở nhiều nước, việc này có thể lạ; ở quán Việt, đó là chuyện thường ngày. Bạn chỉ cần gật đầu chào, hỏi "chỗ này có ai chưa ạ" rồi ngồi xuống. Không cần bắt chuyện nếu không muốn; nhiều người ăn chung bàn cả bữa mà chỉ trao đổi một câu xin lọ ớt.
Khi ngồi chung, giữ phần bàn của mình gọn: không bày điện thoại, chìa khoá, túi xách chiếm chỗ; đẩy đĩa rau, lọ đồ chấm về giữa để cả bàn cùng dùng. Nếu người kia đang ăn mà bạn cần lấy đồ chấm ở phía họ, nói một câu "cho em xin lọ tương" thay vì vươn tay qua mặt.
Đi nhóm đông ở giờ cao điểm, đừng đòi kê bàn riêng hay đòi ghép bàn khi quán không còn chỗ. Có thể chia nhóm ngồi hai ba bàn, hoặc đợi vài phút. Người bán sẽ sắp xếp khi có bàn trống đủ lớn. Đòi hỏi kiểu nhà hàng ở quán vỉa hè là làm khó người bán và khách khác.
Gọi món: một lần, rõ ràng, đúng lúc
Quyết định trước khi gọi. Nhìn danh sách món trên tường hoặc tủ kính, bàn với người đi cùng trước khi người bán tới. Ở quán đông, người bán không có thời gian đứng chờ cả nhóm chọn từng món.
Gọi gộp cho cả bàn. Một người đại diện gọi cho cả nhóm: "bốn tô, hai tái nạm, một chín, một gà đùi, một tô không hành". Gọi từng người một làm người bán phải nhớ rời rạc, dễ nhầm.
Dặn yêu cầu riêng ngay lúc gọi. Không hành, không cay, ít cơm, nước trong: nói cùng lúc gọi món. Đợi món ra rồi mới đổi là làm quán phải làm lại.
Gọi người bán đúng cách. Giơ tay hoặc gọi "anh ơi", "chị ơi", "em ơi" tuỳ tuổi. Ở phía Nam, nhiều nơi quen gọi "cô ơi", "chú ơi" với người lớn tuổi. Không vỗ bàn, huýt sáo hay gọi trống không.
Kiên nhẫn với món ra chậm. Giờ cao điểm, món có thể ra chậm vài phút. Nhắc nhẹ một lần nếu đã quá lâu là đủ; hối liên tục chỉ làm người bán rối hơn.
Giữ chỗ, chiếm bàn và chuyện nhường bàn
Một thói quen gây khó chịu ở quán đông là giữ chỗ khi chưa gọi món: để túi xách, điện thoại trên ghế rồi đi gửi xe, đi đón bạn. Trong lúc đó, khách đã gọi món phải đứng chờ. Cách lịch sự là gọi món trước rồi mới ngồi, hoặc chỉ giữ chỗ trong vài chục giây khi người đi cùng đang dựng xe ngay trước quán.
Ăn xong mà quán đang đông, nên đứng dậy nhường bàn. Ngồi lại lướt điện thoại, nói chuyện lâu ở quán phở sáng giữa giờ cao điểm là chiếm chỗ của người đang đứng chờ. Muốn ngồi nói chuyện, rủ nhau sang quán cà phê bên cạnh, đó cũng là một nét đẹp của phố: ăn ở quán ăn, ngồi lâu ở quán nước.
Ở quán vắng hoặc ngoài giờ cao điểm, chuyện ngồi lâu thoải mái hơn. Nhiều chủ quán còn vui khi khách quen ngồi lại trò chuyện. Điều quan trọng là để ý xung quanh: có ai đang đứng tìm chỗ không, người bán có đang nhìn về bàn mình không.
Xe máy, vỉa hè và hàng xóm của quán
Dựng xe đúng chỗ. Ở quán vỉa hè, nhiều quán có người trông xe hoặc chỉ chỗ dựng. Dựng xe gọn, thẳng hàng, không chắn lối đi bộ, lối vào nhà bên cạnh. Xe dựng bừa bãi là thứ khiến quán bị hàng xóm phàn nàn và bị nhắc nhở.
Tắt máy khi dừng. Để xe nổ máy, khói xả thẳng vào bàn ăn là thiếu tôn trọng người đang ngồi. Tắt máy ngay khi dừng, dắt xe vào chỗ.
Không bấm còi gọi người bán. Mua mang đi mà ngồi trên xe bấm còi gọi là thói quen nên bỏ. Dựng xe, bước vào gọi món hoặc gọi trước qua điện thoại.
Giữ yên cho khu dân cư. Quán ăn sáng sớm hoặc ăn khuya nằm giữa khu dân cư. Nói chuyện vừa phải, không mở loa điện thoại to, nhất là trước sáu giờ sáng và sau mười giờ đêm.
Khăn lạnh, đồ ăn kèm và chuyện trả tiền
Ở nhiều quán, trên bàn có sẵn khăn lạnh đóng gói, đĩa quẩy, bánh, lạc rang, trứng cút. Nhiều thứ trong số này tính tiền nếu bạn dùng, dù không ai nói trước. Chuyện này khác nhau theo quán và vùng; ở Hà Nội và nhiều thành phố phía Bắc, khăn lạnh, quẩy thường tính riêng; ở nhiều quán phía Nam, đĩa rau và trà đá được cho kèm. Không chắc thì hỏi một câu "khăn này có tính không chị" trước khi dùng, tránh cảm giác bị "chặt" lúc tính tiền.
Trả tiền trước hay sau tuỳ quán. Quán phở Bắc, quán cơm tủ kính hay thu khi gọi hoặc khi nhận món; quán phía Nam nhiều nơi thu khi ăn xong. Chuẩn bị tiền lẻ hoặc mã chuyển khoản sẵn. Khi chuyển khoản, đưa màn hình xác nhận cho người bán nhìn, vì giờ cao điểm họ không kịp kiểm tra điện thoại từng lần.
Tiền boa không phải thói quen phổ biến ở quán bình dân Việt Nam. Khách không cần boa, và người bán cũng không chờ. Nếu thấy phục vụ tốt, một lời cảm ơn, một lời khen món ăn, hay quay lại ăn thường xuyên là cách cảm ơn được trân trọng nhất. Ở những quán có máy lạnh, phục vụ bàn, để lại tiền lẻ thối là tuỳ ý.
Nếu tính tiền có nhầm lẫn, nói nhẹ nhàng và cụ thể: "em gọi hai tô thôi chị". Phần lớn nhầm lẫn ở quán đông là do vội, không phải cố ý.
Khác biệt vùng miền trong cách ứng xử ở quán
Đi từ Bắc vào Nam, bạn sẽ thấy cách ứng xử ở quán có những khác biệt nhỏ mà người địa phương coi là đương nhiên. Ở nhiều quán phía Bắc, người bán làm việc nhanh, nói ngắn, có khi nghe hơi cộc với người lạ; đó thường là nhịp làm việc giờ cao điểm chứ không phải thái độ khó chịu. Khách quen ở đây cũng gọi món rất ngắn, trả tiền nhanh và đi.
Ở nhiều quán phía Nam, không khí thường xởi lởi hơn: người bán hay hỏi han, khách hay được mời thêm rau, thêm trà đá. Trà đá ở nhiều quán phía Nam được cho kèm, có quán để bình trà trên bàn cho khách tự rót. Ở phía Bắc, trà đá thường gọi riêng và có tính tiền, dù rất ít.
Ở Huế và nhiều tỉnh miền Trung, quán bình dân có nhịp chậm hơn, người bán nói nhẹ, khách cũng ít khi lớn tiếng. Cách xưng hô cũng đổi theo vùng: "anh, chị, em" phổ biến ở phía Bắc; "cô, chú, dì" với người lớn tuổi và "anh, chị, em" với người trẻ ở phía Nam.
Không cần học thuộc những khác biệt này. Chỉ cần quan sát khách quen xung quanh trong vài phút đầu và làm theo, bạn sẽ hoà vào nhịp quán rất nhanh. Người bán ở đâu cũng quý khách lạ biết để ý và hỏi han lịch sự.
Đi ăn quán cùng trẻ nhỏ và người lớn tuổi
Quán bình dân đông người, ghế thấp, nồi nước sôi gần lối đi. Vài điều giúp bữa ăn của cả nhà an toàn và không làm phiền người khác:
- Chọn chỗ ngồi xa nồi nước dùng, bếp than và lối đi của người bưng tô.
- Gọi tô nhỏ, món không cay cho trẻ; xin bát nhỏ, thìa riêng để chia.
- Thổi nguội, kiểm tra độ nóng trước khi cho trẻ ăn; nước phở, nước bún ở quán rất nóng.
- Giữ trẻ ngồi yên tại bàn, không chạy quanh quán, nhất là ở quán vỉa hè sát lòng đường.
- Mang theo khăn ướt để lau tay, lau bàn chỗ trẻ ngồi; dọn bớt phần thức ăn rơi vãi trước khi đi.
- Với người lớn tuổi, chọn ghế có tựa nếu quán có, ngồi gần lối ra vào để đi lại dễ.
Chủ quán bình dân thường rất quen với khách đi cả gia đình. Đừng ngại xin thêm bát, thêm ghế hay xin bớt cay; đó là những yêu cầu mà quán vui vẻ đáp ứng khi được nói lịch sự.
Chụp ảnh, quay video ở quán: hỏi trước một câu
Chụp ảnh tô phở để lưu lại hay chia sẻ với bạn bè là chuyện bình thường. Nhưng quay video người bán, quay cả khu bếp, quay khách khác đang ăn rồi đăng lên mạng là chuyện khác. Không phải ai cũng muốn xuất hiện trên mạng; người bán đang bận rộn, khách khác đang ăn không muốn bị quay cận mặt.
Nếu muốn quay giới thiệu quán, hỏi chủ quán trước, tránh quay mặt khách khác, và đừng chặn lối đi, chiếm bàn lâu chỉ để dựng góc quay. Khi đăng, nói thật về trải nghiệm của mình; khen chê dựa vào điều đã thấy, không phóng đại để câu tương tác.
Chuyện giữ khách quen và quán trên mạng xã hội được bàn sâu ở danh mục riêng của trang. Ở góc người ăn, chỉ cần nhớ: quán là nơi làm ăn của một gia đình, và một đoạn video có thể giúp hoặc làm hại họ.
Một phép nhỏ cuối cùng: ăn xong để đũa muỗng vào tô, giấy ăn bỏ vào thùng rác hoặc để gọn trên bàn thay vì vứt xuống gầm bàn. Thói quen vứt giấy xuống đất ở quán vỉa hè từng phổ biến, nhưng ngày càng nhiều quán đặt thùng rác nhỏ dưới bàn để khách bỏ vào. Người dọn bàn sẽ cảm ơn bạn dù không nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi chung bàn với người lạ ở quán có bất lịch sự không?
Không. Ở quán bình dân Việt Nam, ngồi chung bàn giờ cao điểm là chuyện bình thường, người bán thường chủ động xếp chỗ. Bạn chỉ cần hỏi "chỗ này có ai chưa" rồi ngồi, giữ phần bàn của mình gọn và đẩy đồ chấm về giữa cho cả bàn dùng.
Khăn lạnh trên bàn quán có tính tiền không?
Tuỳ quán và vùng. Ở nhiều quán phía Bắc, khăn lạnh, quẩy, bánh trên bàn tính riêng nếu bạn dùng; nhiều quán phía Nam cho kèm. Nếu không chắc, hỏi người bán một câu trước khi dùng để tránh bất ngờ khi tính tiền.
Có cần boa khi ăn ở quán bình dân không?
Không cần. Tiền boa không phải thói quen ở quán bình dân Việt Nam và người bán không chờ đợi. Một lời cảm ơn, khen món ngon và quay lại ăn thường xuyên là cách cảm ơn được quý hơn. Ở quán phục vụ bàn, để lại tiền lẻ là tuỳ ý.
Ăn xong có nên ngồi lại nói chuyện ở quán phở không?
Nếu quán đang đông và có người đứng chờ, nên nhường bàn. Muốn ngồi lâu, rủ nhau sang quán cà phê bên cạnh. Ở quán vắng hoặc ngoài giờ cao điểm, ngồi lại một lúc không sao, chỉ cần để ý xung quanh và không chiếm bàn quá lâu.
Quay video ở quán ăn có cần xin phép không?
Chụp ảnh món ăn của mình thì bình thường. Quay người bán, khu bếp hoặc khách khác thì nên hỏi chủ quán trước và tránh quay cận mặt người khác. Khi đăng lên mạng, nói đúng trải nghiệm thật, không phóng đại để câu tương tác.
Đi nhóm đông vào giờ cao điểm nên làm thế nào?
Chọn trước món cho cả nhóm, một người đại diện gọi gộp, chấp nhận chia ra ngồi vài bàn hoặc đợi ít phút. Nếu nhóm đông thường xuyên, gọi điện báo quán trước hoặc đi lệch giờ cao điểm mười lăm phút để quán kịp chuẩn bị.