Đá lạnh, trà đá và nước uống ở quán: nhận biết đá sạch và lúc nào nên gọi nóng

Đá lạnh là thứ duy nhất ở quán bình dân mà gần như ai cũng dùng nhưng không hề qua lửa, nên nó đáng được nhìn kỹ: đá sạch thường là đá viên đóng bao của cơ sở sản xuất, trong, đều, không mùi; đựng trong thùng có nắp và được xúc bằng xẻng hay muôi riêng. Đá cây to đập vụn dùng chung với việc ướp cá, ướp bia, đá để trong thùng hở dưới đất, xúc bằng tay hay bằng chính chiếc ly khách uống, là những dấu hiệu nên dè dặt. Khi không chắc, gọi trà nóng, nước sôi để nguội, đồ uống đóng chai còn niêm là cách đơn giản để yên tâm.

Bài này không nhằm làm bạn sợ ly trà đá vỉa hè, thứ đã gắn với đời sống phố phường bao năm. Phần lớn quán dùng đá viên mua từ cơ sở sản xuất, và người bán nước lâu năm thường rất kỹ với chuyện này vì họ cũng uống ngay tại quán. Mục đích chỉ là giúp bạn nhận ra vài khác biệt đáng chú ý giữa đá dành cho uống và đá dành cho việc khác.

Vì sao đá đáng để ý hơn đồ ăn chín

Đồ ăn qua lửa thì phần lớn vi khuẩn đã bị diệt; rủi ro chủ yếu nằm ở khâu sau khi nấu. Đá thì khác: nước làm đá thế nào, đá được vận chuyển, cất giữ, xúc ra sao, tất cả đi thẳng vào ly mà không có bước nào làm sạch lại. Lạnh không giết được vi khuẩn; nó chỉ làm vi khuẩn phát triển chậm lại, và khi đá tan trong ly, những gì có trong đá cũng vào theo.

Đá còn tiếp xúc với rất nhiều thứ trên đường từ cơ sở sản xuất tới ly của bạn: bao tải, thùng xe, nền nhà, thùng xốp, tay người. Một bao đá sạch đặt dưới đất cạnh cống rồi được kéo lê qua vỉa hè sẽ không còn sạch như lúc ra khỏi xưởng. Vì vậy, ngoài chuyện đá loại nào, cách quán cất và xúc đá cũng quan trọng không kém.

Thêm một điểm ít người nghĩ tới: đá thường được dùng cho nhiều việc trong cùng một quán. Quán nhậu dùng đá ướp bia, ướp hải sản, ướp thịt; quán cơm dùng đá để giữ lạnh đồ sống. Đá cho những việc đó không cần sạch như đá uống, và chuyện lẫn lộn giữa hai loại đá mới là chỗ đáng lưu tâm.

Đá viên đóng bao và đá cây: phân biệt bằng mắt

Người bán hàng quen gọi đá dùng để uống là đá viên hay đá tinh khiết, còn đá khối lớn dùng cho ướp lạnh là đá cây. Một số đặc điểm thường thấy:

Không phải mọi đá cây đều bẩn và không phải mọi đá viên đều sạch; điều quan trọng là đá có được sản xuất cho mục đích uống và được giữ đúng cách hay không. Quy định về nước đá dùng liền ở Việt Nam do cơ quan y tế ban hành, và cơ sở sản xuất đá có trách nhiệm tuân thủ; người ăn quán chỉ cần nhận biết bằng những dấu hiệu nhìn thấy được.

Nhìn thùng đá và cách xúc đá

Thùng đá thường nằm ngay chỗ người bán pha nước, rất dễ quan sát. Một quán giữ đá tốt thường có những điểm sau:

• Thùng đá có nắp và được đậy lại sau mỗi lần xúc, không để mở cả buổi cho bụi và ruồi.
• Thùng đặt trên ghế, trên kệ, không đặt sát đất cạnh cống thoát nước hay chỗ đổ nước rửa.
• Có xẻng nhựa, muôi inox riêng để xúc đá, cán xẻng không ngâm trong đá mà gác lên thành thùng hoặc treo cạnh.
• Không xúc đá bằng tay trần, không lấy chính chiếc ly khách uống để múc đá vào thùng.
• Đá uống và đá ướp bia, ướp đồ tươi ở hai thùng khác nhau; chai bia, lon nước ngọt không vùi chung trong thùng đá uống.
• Nước đá tan trong thùng được chắt bỏ, không để đá ngâm trong vũng nước đục dưới đáy.

Ở quán nhậu, chuyện chai bia nằm chung thùng đá với đá cho vào ly là cảnh khá thường gặp. Vỏ chai đã qua nhiều tay, nhiều kho bãi. Nếu thấy vậy, có thể nhờ quán lấy đá từ bao mới, hoặc dùng bia ướp lạnh sẵn không cần thêm đá.

Bình trà đá, ấm chè và ly cốc

Trà đá vỉa hè thường được pha bằng trà khô hoặc chè xanh với nước sôi, rồi để nguội trong bình lớn. Phần trà đã qua nước sôi tương đối an toàn; rủi ro nằm ở đá cho thêm vào và ở ly. Một bình trà pha mới trong ngày, màu vàng trong hoặc xanh nhạt, có mùi trà, là bình đang dùng tốt. Nước trà đục, có váng, mùi ôi là trà để quá lâu, có khi từ hôm trước.

Ly cốc ở quán nước bình dân thường được tráng qua chậu nước rồi úp lên khay. Cái cần nhìn là chậu tráng có nước sạch và được thay, ly úp ráo hay vẫn còn đọng nước đục, miệng ly có vệt trắng mờ của cặn bẩn lâu ngày không. Nhiều người có thói quen tráng lại ly bằng chút trà nóng, đó là cách làm của người uống lâu năm, giúp yên tâm hơn đôi chút nhưng không thay được chuyện quán rửa ly cẩn thận.

Với quán cà phê cóc, ly thủy tinh dày được dùng đi dùng lại; phin cà phê được dội nước sôi trước khi pha. Phần cà phê pha bằng nước sôi tự nó khá sạch; đá và ly vẫn là hai thứ đáng để mắt. Nếu ly còn mùi tanh, mùi dầu mỡ, đó là ly đã được rửa chung với bát đĩa đồ ăn mà chưa tráng kỹ.

Khi nào nên gọi đồ nóng hoặc đồ uống đóng chai

Có những lúc gọi trà nóng thay trà đá là lựa chọn khôn ngoan hơn, không phải vì quán bẩn mà vì hoàn cảnh. Đi du lịch ở nơi lạ, bụng chưa quen nguồn nước; vừa khỏi đau bụng; đi cùng trẻ nhỏ, người già; hoặc khi thấy thùng đá, cách xúc đá không như ý. Trong những trường hợp đó, trà nóng, nước sôi để nguội, đồ uống đóng chai, đóng lon còn niêm là những thứ ít rủi ro nhất.

Với đồ uống đóng chai, cách uống cũng quan trọng. Uống trực tiếp từ chai lon thì lau miệng lon trước, vì nắp lon đã đi qua kho bãi. Nếu xin thêm ly đá thì đá vẫn là đá của quán, nên lợi ích của chai nước sạch giảm đi một phần.

Nước mía, sinh tố, nước ép làm tại chỗ là trường hợp riêng: nguyên liệu tươi không qua lửa, máy ép, cối xay cần được rửa thường xuyên. Một xe nước mía sạch có cây mía đã cạo vỏ được che, máy ép khô ráo không có bã cũ bám đen, và đá lấy từ thùng có nắp. Quán sinh tố sạch rửa cối sau mỗi lần xay khác loại, không để trái cây cắt sẵn trần dưới nắng.

Bên cạnh đó, người có bệnh nền về tiêu hoá, phụ nữ mang thai hay người vừa ốm dậy nên chọn đồ uống nóng hoặc đóng chai nhiều hơn ở quán chưa quen. Đây là lựa chọn thận trọng, không phải vì mọi quán đều có vấn đề.

Mùa nắng nóng là lúc đá được dùng nhiều nhất và cũng là lúc nhiều quán phải mua thêm đá từ nguồn lạ vì nguồn quen giao không kịp. Những ngày đó, quán quen bỗng có đá trông khác thường, mảnh không đều hay có mùi, thì cũng là lúc nên gọi trà nóng hoặc nước đóng chai cho chắc.

Đá ở từng kiểu quán: chỗ nào cần để ý hơn

Mỗi kiểu quán dùng đá theo một cách, nên chỗ cần nhìn cũng khác nhau. Ở quán cà phê cóc và quán trà đá, đá là hàng chính, quán dùng hết vài bao mỗi ngày nên đá thường mới; cái đáng nhìn là thùng có nắp và xẻng xúc riêng. Ở quán nhậu, đá được dùng cho đủ thứ việc, từ ướp bia, ướp ốc, ướp tôm tới cho vào ly, nên chuyện tách thùng đá uống với thùng đá ướp là quan trọng nhất.

Ở quán cơm bình dân, đá thường chỉ dùng cho trà đá miễn phí đặt trên bàn. Bình trà đá ấy được rót đi rót lại cả buổi trưa, nắp bình có khi để hở. Nếu bình được thay trà mới, có nắp đậy và ly được rửa giữa các lượt khách thì ổn; nếu một bình trà từ sáng tới chiều không ai thay, đá tan hết chỉ còn nước nhạt thì nên gọi chai nước riêng.

Ở xe chè, xe sinh tố, quán giải khát, đá thường được bào hoặc đập nhỏ để trộn trực tiếp với món. Đá bào làm từ khối đá lớn nên càng cần hỏi đá loại gì; máy bào và khay hứng đá cũng cần được rửa, không để gỉ sét hay cặn bám. Một xe chè sạch thường có khối đá được bọc kín trong thùng, chỉ lấy ra phần cần bào cho từng cốc.

Thói quen nhỏ giúp uống ở quán yên tâm hơn

Người hay ngồi quán thường có vài thói quen nhỏ mà không cần làm căng với ai. Thứ nhất, chọn quán nước đông, đá được dùng hết nhanh và nhập mới liên tục; đá nằm lâu trong thùng, tan rồi đông lại không phải điều tốt. Thứ hai, quan sát một lần người bán lấy đá và pha nước rồi mới gọi; nhìn thấy họ dùng xẻng riêng, đậy nắp thùng là đủ yên tâm cho những lần sau.

Thứ ba, với quán quen, bạn có thể hỏi thẳng một cách thân thiện: "Đá này cô lấy ở đâu?". Người bán làm ăn đàng hoàng thường vui vẻ trả lời rằng đá mua bao từ cơ sở nào gần đó, giao mỗi sáng. Câu trả lời ậm ừ, đá "lấy chung với hàng cá" là thông tin đủ để bạn tự quyết.

Thứ tư, nếu có dấu hiệu khó chịu sau khi uống nước ở quán như đau bụng, đi ngoài, hãy uống đủ nước sạch bù lại và theo dõi; triệu chứng nặng hay kéo dài, sốt cao, có máu trong phân thì đi khám. Chuyện xử lý ngộ độc chi tiết nằm ngoài phạm vi bài này, nhưng không nên tự chịu đựng quá lâu.

Câu hỏi thường gặp

Đá viên hình trụ có lỗ ở giữa có phải luôn là đá sạch?

Hình dạng đó là đặc trưng của đá sản xuất bằng máy, thường dành cho uống. Tuy vậy, đá sạch lúc ra xưởng vẫn có thể bẩn nếu để thùng hở, đặt dưới đất hay xúc bằng tay. Vì thế cần nhìn cả cách quán cất và xúc đá, không chỉ hình dạng.

Đá cây có dùng để uống được không?

Đá cây chủ yếu được làm để ướp lạnh hàng hoá. Một số cơ sở có làm đá cây dùng cho uống, nhưng ở quán bình dân khó biết đá đó từ đâu ra. Khi thấy đá mảnh không đều, có cặn, đập ra từ khối quấn bao tải, nên chọn đồ uống nóng hoặc đóng chai.

Trà đá vỉa hè có an toàn không?

Phần trà pha bằng nước sôi tương đối an toàn nếu pha trong ngày. Rủi ro nằm ở đá và ly. Chọn quán có thùng đá đậy nắp, có xẻng xúc riêng, ly được tráng nước sạch và úp ráo thì có thể yên tâm thưởng thức như bao người.

Có nên tráng ly bằng trà nóng trước khi uống?

Đây là thói quen của nhiều người uống quán lâu năm. Nó giúp loại bớt bụi và nước đọng trên ly nhưng không thay được việc rửa sạch. Coi đó là thói quen tốt thêm, chứ không nên dựa hoàn toàn vào nó để ngồi những quán rửa ly cẩu thả.

Đi cùng trẻ nhỏ thì có nên cho uống đá ở quán?

Trẻ nhỏ dễ bị ảnh hưởng hơn người lớn khi đồ uống không sạch. Ở quán chưa quen, nên cho trẻ uống nước sôi để nguội mang theo, sữa hoặc đồ uống đóng chai còn niêm. Với quán quen đã biết rõ nguồn đá, có thể linh hoạt hơn.

Bia ướp chung với đá có ảnh hưởng gì không?

Chai bia lạnh nằm trong đá thì không sao vì bạn uống bia trong chai. Vấn đề chỉ là khi lấy chính đá từ thùng ướp chai đó cho vào ly. Hãy nhờ quán lấy đá từ bao mới hoặc thùng đá uống riêng, và nhớ đã uống bia thì không lái xe.