Bát đũa, muỗng và khăn lạnh ở quán: rửa thế nào là sạch, có nên lau đũa bằng giấy

Bát đũa ở quán sạch khi được rửa bằng nước rửa và nước tráng sạch, được úp hoặc dựng cho khô, và đũa được cắm trong ống thoáng, khô ráo; đũa có chấm đen, màu xỉn ở đầu, ống đũa đọng nước dưới đáy, bát còn vệt mỡ hay mùi tanh là những dấu hiệu nên lưu tâm. Việc lau đũa bằng giấy ăn trước khi dùng là thói quen phổ biến, nhưng nó chỉ lau bớt nước và bụi, không làm đũa sạch hơn được bao nhiêu, nhất là khi giấy ăn của quán là loại giấy trôi nổi. Nếu đũa trông không ổn, xin đôi khác hoặc dùng đũa dùng một lần là cách tốt hơn.

Ở quán bình dân, bát đũa là thứ duy nhất trực tiếp đi vào miệng mà khách không chọn được. Món ăn có thể nấu kỹ, nhưng chiếc đũa ẩm mốc hay chiếc bát còn váng mỡ vẫn làm hỏng cả bữa. Bài này đi qua từng món đồ trên bàn quán: đũa, ống đũa, muỗng, bát đĩa, khăn lạnh, giấy ăn, cái nào nên nhìn và nhìn ra sao.

Đũa tre, đũa gỗ: chỗ dễ mốc nhất trên bàn quán

Phần lớn quán bình dân ở Việt Nam dùng đũa tre hoặc đũa gỗ vì rẻ, nhẹ, dễ cầm. Điểm yếu của loại đũa này là hút ẩm. Đũa rửa xong mà không được phơi khô, hoặc cắm trong ống đũa kín đọng nước, chỉ sau ít ngày là đầu đũa ngả màu, xuất hiện chấm đen, có khi có lớp mờ trắng hay xanh. Đó là nấm mốc. Một số loại nấm mốc có thể sinh độc tố không bị phá huỷ bởi nước nóng thông thường, vì vậy đũa mốc nên bỏ chứ không phải rửa lại.

Người ăn có thể nhận ra đũa mốc khá dễ: cầm lên nhìn đầu đũa phần chạm vào thức ăn. Đũa tốt có màu đều, khô, mặt nhẵn. Đũa có đốm đen lấm tấm, vết loang sẫm màu, mùi ẩm, hay đầu đũa đã sờn xơ là đũa đến lúc thay. Quán có nếp thường thay đũa định kỳ và phơi đũa sau mỗi buổi bán; quán không để ý dùng một bó đũa tới khi gãy mới thôi.

Đũa nhựa, đũa inox thì không hút ẩm nên ít mốc hơn, nhưng có nhược điểm riêng. Đũa nhựa rẻ tiền dễ biến dạng, bong lớp màu khi gặp nước quá nóng; đũa nhựa đã sần, cong là đũa cũ. Đũa inox thì nóng tay và trơn, nhưng nếu được rửa sạch và lau khô thì là lựa chọn bền, dễ giữ vệ sinh.

Ống đũa và hộp muỗng: nhìn vào đáy

Ống đũa có lỗ thoát nước. Ống đũa tốt có đáy thủng hoặc làm bằng nan, cho đũa ráo nước và thoáng khí. Ống đũa kín đáy dễ đọng nước, đũa cắm vào cả ngày bị ẩm từ đầu lên.

Đũa cắm đầu nào lên. Nhiều quán cắm đũa phần cầm tay lên trên, đầu ăn xuống dưới, để khách rút đũa không chạm tay vào đầu đũa. Đây là chi tiết nhỏ cho thấy chủ quán có nghĩ tới khách.

Muỗng dựng hay muỗng nằm. Muỗng dựng trong cốc, cán lên trên, là cách tiện và tương đối sạch. Muỗng nằm lộn xộn trong hộp đọng nước, hoặc thả trong một bát nước đục giữa bàn, là cách dễ bẩn.

Ống đũa có được lau, rửa. Đáy ống đũa là chỗ dễ đóng cặn nhất. Quán sạch rửa cả ống đũa chứ không chỉ rửa đũa. Ống đũa cặn đen, mùi chua, có kiến bò quanh là dấu hiệu không tốt.

Đũa đặt sẵn trên bàn từ trước. Đũa và muỗng úp lên bàn từ sáng, phơi trước bụi đường và tay khách qua lại, kém sạch hơn đũa cắm trong ống có nắp hay đưa ra cùng bát.

Bát đĩa: rửa thế nào là đạt ở quán bình dân

Quán vỉa hè hiếm khi có bồn rửa với nước máy chảy liên tục. Phần lớn rửa bát bằng hai hoặc ba chậu: chậu nước rửa có nước rửa chén, chậu tráng thứ nhất và chậu tráng thứ hai. Cách này hoàn toàn làm sạch được bát đĩa nếu nước tráng được thay đủ thường xuyên. Điều đáng ngại là quán chỉ có một chậu nước, bát nhúng vào rồi lấy ra, nước đục tới mức không còn thấy đáy.

Bát rửa xong nên được úp lên rổ, kệ cho ráo, không chồng ướt lên nhau và không lau khô bằng khăn dùng cả ngày. Chiếc khăn lau bát nhiều lần trong ngày nếu không được giặt thì bẩn hơn chính bát vừa rửa. Một số quán rửa bát xong tráng qua nước sôi, đó là cách làm tốt, nhất là ở quán bún phở sẵn nồi nước nóng.

Khi nhận bát, có vài điều người ăn có thể kiểm tra trong một giây: miệng bát có còn vệt mỡ trơn, mặt bát có mùi tanh, có vết cặn khô hay vết xước đen. Bát nhựa melamine cũ, xước nhiều, ngả màu là bát đã quá tuổi; loại bát này gặp đồ quá nóng và chua lâu ngày cũng không nên dùng mãi. Bát sứ mẻ miệng thì dễ đứt tay và khó rửa sạch phần mẻ.

Ở quán cơm, đĩa và khay inox có lợi thế là dễ rửa, dễ thấy bẩn. Khay inox sáng, không có váng trắng, không còn mùi tanh là khay được rửa kỹ. Nếu thấy khay vẫn đọng nước và có vệt dầu, có thể xin khay khác mà không cần giải thích nhiều.

Khăn lạnh: tiện nhưng nên dè chừng

Khăn lạnh, tức khăn ướt đóng gói được đặt sẵn trên bàn hay đưa kèm món, là thứ quen thuộc ở nhiều quán ăn, quán nhậu. Chúng tiện để lau tay, lau miệng sau món ốc, món nướng. Vấn đề là nguồn gốc và cách sản xuất loại khăn này không dễ kiểm. Báo chí trong nước đã nhiều lần phản ánh có những cơ sở giặt khăn tái sử dụng, đóng gói lại trong điều kiện thiếu vệ sinh. Người ăn khó phân biệt khăn mới với khăn tái chế chỉ bằng vỏ bọc.

Vì vậy, nhiều người chọn cách không dùng khăn lạnh để lau miệng hay lau bát đũa, mà chỉ dùng để lau tay khi cần, rồi rửa tay lại bằng nước sạch nếu quán có chỗ rửa. Khăn có mùi hôi, mùi hoá chất nồng, mặt khăn sờn xù, ngả vàng thì không nên dùng. Nếu quán tính phí khăn lạnh mà bạn không dùng, có thể nhờ quán cất đi từ đầu để tránh hiểu lầm khi tính tiền.

Một số quán đã chuyển sang để bình nước rửa tay, chậu rửa có xà phòng, hoặc chỉ đặt giấy ăn. Đó là cách đơn giản và minh bạch hơn. Với quán nhậu, quán ốc nơi phải dùng tay nhiều, một chỗ rửa tay có xà phòng là chi tiết đáng giá hơn bất kỳ chiếc khăn lạnh nào.

Lau đũa bằng giấy ăn: thói quen nên hiểu cho đúng

Cảnh khách ngồi xuống, rút vài tờ giấy ăn lau đũa, lau muỗng rồi mới gắp món là cảnh rất quen ở quán Việt. Thói quen này có lý do: đũa ở ống thường còn hơi ẩm hoặc có bụi. Lau giúp đũa khô hơn, bớt bụi nhìn thấy được. Nhưng nó không diệt được vi khuẩn hay nấm mốc đã ngấm vào đũa. Nếu đũa đã mốc, lau bao nhiêu cũng vậy.

Giấy ăn ở quán bình dân cũng là thứ đáng nghĩ. Có loại giấy rẻ tiền, mỏng, dễ bở, để lại vụn bám vào đũa; nguồn gốc nguyên liệu của một số loại giấy trôi nổi không rõ ràng. Lau đũa bằng giấy như vậy có khi còn để lại thêm thứ bạn không muốn trên đầu đũa. Giấy tốt thường dày hơn, không có mùi lạ, không bở vụn khi ướt.

Vậy nên làm gì? Thói quen hợp lý hơn là nhìn đũa trước. Đũa khô, màu đều thì dùng luôn hoặc lau nhẹ nếu thích. Đũa ẩm hay có đốm thì xin đôi khác. Với quán bún phở, có thể nhúng đầu đũa và muỗng vào bát nước dùng nóng đầu tiên, như nhiều người vẫn làm, nhưng cũng chỉ nên coi đó là cách thêm yên tâm chứ không phải cách khử trùng.

Nhiều quán giờ có sẵn đũa tre dùng một lần đóng bọc giấy. Đây là lựa chọn ổn khi bạn không yên tâm đũa của quán, nhưng không nên coi là sạch tuyệt đối: đũa dùng một lần cũng có loại kém chất lượng, có mùi lạ do xử lý bảo quản. Đũa dùng một lần tốt có màu tự nhiên, không trắng bất thường, không có mùi hắc.

Chén nước chấm, lọ gia vị dùng chung trên bàn

Ngoài đũa bát, trên bàn quán bình dân còn có những thứ nhiều người dùng chung: lọ tương ớt, hũ ớt ngâm, chai nước mắm, đĩa chanh, lọ tăm. Những thứ này ít khi gây chuyện nếu được thay hằng ngày và có nắp. Đáng để ý là hũ ớt tươi xay, tỏi băm để mở cả ngày dưới quạt, đĩa chanh cắt từ sáng đã khô héo, chén nước mắm pha sẵn đặt giữa bàn cho nhiều lượt khách cùng chấm.

Thói quen chấm chung một chén nước mắm là nếp quen của bữa cơm gia đình, nhưng ở quán, chén chấm chung giữa những người lạ không phải điều nên làm. Quán chu đáo sẽ chia chén chấm riêng cho từng người hoặc từng bàn, và đổ bỏ phần thừa khi khách đứng dậy chứ không đổ ngược vào bình. Nếu thấy chén nước chấm có vẻ đã qua nhiều khách, bạn có thể xin một chén mới, phần lớn quán sẵn lòng.

Lọ tăm cũng là chi tiết đáng kể: tăm để trần trong lọ cho khách bốc tay dễ dính bẩn hơn tăm bọc giấy từng chiếc. Một số quán đã chuyển sang hộp tăm có nắp bấm, tuy nhỏ nhưng cho thấy người bán có nghĩ tới những chỗ khách tay chạm vào nhiều nhất.

Đồ trên bàn quán: nhìn gì và nên làm gì

Bảng dưới gom các món đồ trên bàn quán bình dân cùng dấu hiệu nên lưu tâm và cách xử lý nhẹ nhàng:

Đổi một đôi đũa hay một chiếc bát là chuyện bình thường ở quán Việt, người bán thường không phiền nếu bạn nói nhỏ nhẹ. Quán phản ứng khó chịu với một yêu cầu nhỏ như vậy cũng là một thông tin đáng nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Đũa có chấm đen nhỏ ở đầu có sao không?

Chấm đen ở đầu đũa tre, gỗ thường là dấu hiệu nấm mốc do đũa không được phơi khô. Không nên dùng đũa này, kể cả sau khi lau hay nhúng nước nóng. Bạn có thể xin đôi khác hoặc dùng đũa dùng một lần nếu quán có.

Lau đũa bằng giấy ăn có làm đũa sạch hơn không?

Lau giúp đũa bớt ướt và bụi nhìn thấy, nhưng không loại được vi khuẩn hay nấm mốc đã ngấm. Giấy ăn kém chất lượng còn có thể để lại vụn. Nhìn đũa trước, đũa khô sạch thì dùng, đũa có dấu hiệu lạ thì đổi đôi khác.

Có nên nhúng đũa vào nước dùng nóng trước khi ăn?

Nhiều người làm vậy ở quán phở, quán bún và nó giúp yên tâm hơn một chút. Nhưng nước dùng trong bát không đủ nóng và không đủ lâu để khử trùng. Đó chỉ là thói quen bổ sung, không thay được việc quán rửa và phơi đũa đúng cách.

Đũa dùng một lần có sạch hơn đũa của quán?

Đũa dùng một lần chưa qua tay ai nên tránh được chuyện rửa không kỹ. Tuy vậy có loại kém chất lượng, trắng bất thường hoặc có mùi hắc do xử lý bảo quản. Nên chọn đũa màu tự nhiên, không mùi, bọc giấy còn nguyên.

Khăn lạnh ở quán có nên dùng không?

Có thể dùng để lau tay khi cần, nhưng nên hạn chế lau miệng hay lau bát đũa vì khó biết khăn mới hay khăn tái sử dụng. Khăn có mùi lạ, mặt khăn xơ, ngả màu thì bỏ qua. Nếu quán có chỗ rửa tay với xà phòng, đó vẫn là lựa chọn tốt hơn.

Mang đũa riêng đi ăn quán có kỳ không?

Không kỳ. Nhiều người mang hộp đũa muỗng cá nhân, nhất là người hay ăn ngoài, người có con nhỏ. Chỉ cần dùng kín đáo, cảm ơn quán bình thường. Hộp đũa riêng cũng cần được rửa và phơi khô, nếu không sẽ gặp lại đúng vấn đề của đũa quán.